Helios, de Griekse zonnegod die de zon zelf is

Wat hij is

De zon zelf, uit het titanengeslacht vóór de Olympiërs

Ouders

De titaan Hyperion en de titanide Theia

Broer en zus

Selene, de maan, en Eos, de dageraad

Naam

Helios is het Griekse woord voor zon; in het Latijn Sol

Vaste attributen

Een wagen met vier paarden, een stralenkrans en zijn heilige runderkudde

Heilig eiland

Rhodos, met het Halieia-feest en de Kolossus

Oudste bronnen

Odyssee van Homerus en Theogonie van Hesiodus, rond 700 v.Chr.

Wie is Helios en waar is hij de god van

Helios is de Griekse zonnegod, en in de Griekse mythologie is dat letterlijk bedoeld: hij bestuurt de zon niet, hij is de zon zelf. Bij Hesiodus is hij een kind van de titaan Hyperion en de titanide Theia, net als zijn zussen Selene, de maan, en Eos, de dageraad. Daarmee hoort Helios bij de generatie vóór de twaalf olympische goden en niet bij die twaalf zelf.

Hij komt uit hetzelfde oude geslacht als de titaan Atlas: goden met een vaste taak, die in de verhalen van de Olympiërs een bijrol spelen. Ook Helios heeft zo'n vaste taak. Hij rijdt elke dag langs de hemel, hij ziet daarbij alles wat er op aarde gebeurt, en hij komt in actie wanneer iemand zich aan zijn bezit vergrijpt.

Wat de naam Helios betekent

De betekenis van Helios is eenvoudig: het is het gewone Griekse woord voor zon. De naam en het natuurverschijnsel vallen dus samen. In het moderne Grieks is ήλιος (ilios) nog steeds het dagelijkse woord voor de zon, in dezelfde taal waarin je kalimera zegt tegen wie je tegenkomt. De Romeinen vertaalden de naam als Sol. Hetzelfde woorddeel komt terug in heliocentrisch, het woord voor een wereldbeeld met de zon in het midden.

De wagen, de vier paarden en de weg langs de hemel

Helios stijgt in het oosten uit de oceaan op, rijdt langs de hemel en zakt in het westen weg. Ovidius geeft zijn vier paarden namen die met vuur en dageraad te maken hebben: Pyrois, Eous, Aethon en Phlegon. Hoe hij 's nachts terugkomt, vertellen de oudste teksten niet; bij latere dichters vaart hij in een gouden beker over de Oceanus terug. Het gevleugelde paard Pegasus hoort in een ander verhaal en trekt in de antieke bronnen geen zonnewagen.

Die dagelijkse tocht komt ook in de beeldhouwkunst terug. Op het oostfronton van het Parthenon op de Akropolis stond in de ene hoek de wagen van Helios die uit de zee omhoogkomt en in de andere hoek die van Selene die wegzakt. Daarmee plaatsten de beeldhouwers de geboorte van Athena, het tafereel in het midden, op het moment van zonsopkomst. Een paar paarden uit die hoeken staat in het Akropolismuseum.

De god die alles ziet

Omdat Helios elke dag over de hele aarde trekt, komt hij in de verhalen vaak voor als getuige. In de Homerische hymne aan Demeter heet hij de wachter van goden en mensen. Demeter zoekt haar verdwenen dochter Persephone, vraagt het aan de zon, en Helios vertelt wat hij heeft gezien: Zeus heeft het meisje aan Hades gegeven.

In de Odyssee gebeurt dat twee keer. Als Ares en Aphrodite samen in bed liggen, is het Helios die het aan Hephaistos vertelt. In boek 12 is hij zelf de benadeelde partij: de mannen van Odysseus slachten op Thrinakia zijn heilige runderen. Helios dreigt daarop dat hij voortaan voor de doden in de onderwereld zal schijnen als hij geen genoegdoening krijgt, en Zeus slaat hun schip met de bliksem aan stukken.

Phaethon, de zoon die de wagen niet kon houden

Het bekendste verhaal over Helios gaat over zijn zoon. Phaethon wil bewijs dat de zonnegod zijn vader is en vraagt om één dag met de wagen. Bij Ovidius heeft zijn vader dan al bij de rivier de Styx gezworen dat hij hem alles zal geven, en die eed kan hij niet terugnemen.

Zijn vader waarschuwt hem dat de tocht te zwaar voor hem is, en dat blijkt te kloppen. De paarden slaan op hol, de wagen komt te laag en de aarde verbrandt, waarna Jupiter de jongen met een bliksemschicht van de wagen haalt. Phaethon valt in de rivier Eridanus. Zijn zussen, de Heliaden, rouwen zo lang dat de bast over hun benen dichtgroeit en ze in populieren veranderen; hun tranen worden amber.

De versies lopen uiteen. Van de tragedie van Euripides over Phaethon zijn alleen fragmenten over; het complete verhaal staat bij de Romein Ovidius. Plato gebruikt het anders: in zijn Timaeus legt een Egyptische priester aan Solon uit dat het verhaal de vorm van een mythe heeft, maar dat er een echte wereldbrand in schuilgaat die met lange tussenpozen terugkomt. Dat is hetzelfde gesprek waaruit het verhaal van Atlantis komt.

Helios of Apollo: wie is nu de Griekse zonnegod

In de oudste teksten zijn dat twee goden. Apollo is de god van muziek, orakels en genezing, en de zon is Helios. Later schuiven ze in elkaar: in de late oudheid wordt Helios juist bekender doordat hij met Apollo en met de Romeinse Sol wordt vereenzelvigd, en in de Europese kunst daarna rijdt Apollo de zonnewagen.

Zijn zus ging dezelfde weg: Selene, de maan, werd na de klassieke tijd vereenzelvigd met Artemis, die bij Homerus nog alleen jaagster is. Twee oude natuurgoden raakten zo op de achtergrond bij een veel bekendere Olympiër. Bij het lezen helpt dat je op de bron let: gaat het bij Homerus of Hesiodus over de zon, dan gaat het over Helios, terwijl een Apollo met zonnewagen bij latere teksten en latere kunst hoort.

Rhodos, het eiland van de zonnegod

Op Rhodos was Helios de belangrijkste god van het eiland. Volgens Pindarus viel Rhodos bij de verdeling van de aarde aan hem toe en noemde hij het eiland naar de nimf Rhode. Hij werd daar boven alle andere goden geëerd, met het Halieia-feest als hoogtepunt van de kalender, en daar stond ook zijn bekendste beeld: de Kolossus van Rhodos, rond 33 meter hoog, gemaakt door Chares van Lindos tussen ongeveer 292 en 280 v.Chr.

Bij de aardbeving van 226 v.Chr. brak het beeld ter hoogte van de knieën af. De bekende voorstelling van een reus die met gespreide benen over de haveningang stond, stamt uit de middeleeuwen en is vrijwel zeker onjuist: zo zou hij de scheepvaart hebben geblokkeerd, en het gevallen beeld was dan niet weg te halen.

Veelgestelde vragen