Op deze pagina
- Onderdeel van
- Tradities en feesten
- Ontstaan
- 1964, voor de film Zorba the Greek
- Choreografie
- toegeschreven aan Giorgos Provias
- Muziek
- Mikis Theodorakis, opgenomen met bouzouki
- Gebaseerd op
- langzame hasapiko en snelle hasaposerviko
- Dansvorm
- lijn of kring, handen op de schouders van de buren
- Maatsoort
- 4/4 met stijgend tempo, in het snelste deel vaak 2/4
Gemaakt voor de film Zorba the Greek
De sirtaki, in het Grieks συρτάκι, is buiten Griekenland de bekendste Griekse dans en in Griekenland een van de jongste. Hij is in 1964 gechoreografeerd voor de film Zorba the Greek, naar de roman van Nikos Kazantzakis; de choreografie is van Giorgos Provias. Anders dan de meeste Griekse tradities en feesten komt hij niet uit de dorpen, maar is hij voor een film en een publiek gemaakt. Het dansarchief van het Dora Stratou-theater noemt hem een moderne, stedelijke dans naar het model van de hasapiko, bedoeld voor presentatie buiten Griekenland.
Over het ontstaan gaat één verhaal hardnekkig rond: Anthony Quinn zou tijdens de opnamen een voet hebben gebroken en de sprongen daarom door slepende stappen hebben vervangen. Dat verhaal gaat terug op Quinns eigen vertelling; een bron uit de eerste hand hebben wij niet gevonden. Over de muziek is meer bekend. Mikis Theodorakis leidde het thema af van een syrtos uit Chania van de Kretenzer Giorgis Koutsourelis, gekozen om het energieke ritme en de gelijkenis met het rebetiko, en nam het op met bouzouki.
Waar de naam en de stappen vandaan komen
Syrtaki is een verkleinwoord van syrtos, dat hoort bij σύρω, syro, slepen of trekken. In het dansarchief is syrtos de verzamelnaam voor kringdansen; daarnaast staat de pidiktos, voor dansen met verende, springende stappen. In de sirtaki komen beide soorten stappen voor. De stappen zelf komen van de hasapiko, een dans uit veel streken die de naam van de slagers draagt en ook kasapikos of makelarikos heet.
De dans zet twee tempo's achter elkaar: eerst de langzame hasapiko, daarna de snelle hasaposerviko van de eilanden en de Egeïsche kusten. De maat is 4/4 en het tempo stijgt; in het snelste deel wisselt de muziek vaak naar 2/4. Dansers staan in een lijn of kring met de handen op de schouders van hun buren; wie alleen danst, spreidt de armen. Het slot is het snelst, en de hele choreografie bouwt daar naartoe op, met de bouzouki die ook de stadsmuziek van rebetiko en laiko begeleidt. Hoe die muziekstijlen zich tot elkaar verhouden, staat bij de Griekse muziekstijlen.
| Dans | Herkomst | Kenmerk |
|---|---|---|
| Sirtaki | Gemaakt voor de film van 1964 | Moderne stedelijke dans naar het model van de hasapiko |
| Hasapiko | In veel streken; de naam verwijst naar slagers | Ook kasapikos, makelarikos of hasapia genoemd |
| Hasaposerviko | Eilanden en de Egeïsche kusten | De snelle hasapiko, ook hasaposertiko genoemd |
| Kalamatianos | Noordelijk vasteland van Griekenland | Kringdans met een melodie in zeven tellen |
| Syrtos | Verzamelnaam, in het hele Griekse gebied | Kringdansen en dansen die in de rondte gaan |
| Zeibekiko | Kust van Klein-Azië en de eilanden ervoor | Werd de populairste dans van het rebetiko |
| Sousta | Verzamelnaam in verschillende streken | Dansen met een verende stap |
| Pentozali | Kreta | De snelle vorm heet ook pentoura |
Bron: Greek Dance Pandect, alfabetische dansingangen
Wat er op een dorpsfeest gedanst wordt
Op een panigiri, het dorpsfeest op de dag van de plaatselijke heilige, hoor je meestal geen sirtaki; het repertoire is daar regionaal. Het Dora Stratou-theater in Athene houdt sinds 1953 meer dan driehonderd dansen bij uit ongeveer tachtig dorpen, eilanden en streken, elk met eigen kleding en muziek. Dezelfde kringdansen zie je bij een Griekse bruiloft en op naamdagen; in de Griekse cultuur hoort dansen bij zulke feesten en niet alleen bij een voorstelling.
De kalamatianos wordt het vaakst “de” Griekse dans genoemd. Het archief plaatst daar een kanttekening bij: hij komt van het noordelijke vasteland en was in grote delen van het Griekse gebied onbekend. Meedoen vraagt weinig voorbereiding. De kring draait linksom, de voorste danser aan de rechterkant improviseert en houdt de tweede vaak met een zakdoek vast, en je stapt van achteren tussen twee dansers in.
Kringdansen zijn in elk geval oud: ze staan al bij Homerus. In boek 18 van de Ilias ligt op het schild van Achilles een dansvloer zoals Daedalus die in Knossos maakte voor Ariadne, de dochter van koning Minos; jongens en meisjes houden elkaar bij de handgewrichten vast en draaien rond als een pottenbakkersschijf. Welke stappen zij zetten, is niet bekend. De kringvorm is daarmee veel ouder dan de sirtaki zelf.
Veelgestelde vragen
Waarom heten Griekse restaurants in Nederland zo vaak Sirtaki of Zorba?
Beide namen komen uit dezelfde film van 1964. Zorbas en zijn dans werden in West-Europa een korte aanduiding voor Griekenland, en Griekse restaurants namen ze over: er is een Sirtaki in Uden, Valkenswaard en Tilburg, en een Zorba in Hoorn en Zaltbommel. Zoek je op sirtaki Uden of zorba Hoorn, dan kom je bij een restaurant uit en niet bij de dans.
Waar kun je Griekse dans leren?
Het Dora Stratou-theater in Athene heeft naast zijn voorstellingen een school met danslessen en workshops, en het Griekse dansarchief houdt per prefectuur bij waar lessen en dansgroepen zijn. Begin bij de kalamatianos: twaalf stappen over vier maten, tien linksom en twee terug. De muziek gaat in zeven tellen, verdeeld in 3+2+2. Dezelfde reeks stappen past op de syrtos, alleen rustiger en op een gelijkmatige maat van vier tellen.
Bronnen
- Greek Dance Pandect: alfabetische dansingangen · De omschrijving van de syrtaki als moderne stedelijke dans naar het model van de hasapiko die vooral voor presentatie buiten Griekenland is gemaakt, en van syrtos, sousta en pidiktos als verzamelnamen; de ingangen onder K, H, Z en P dragen de regels over kalamatianos, hasapiko, hasaposerviko, zeibekiko en pentozali · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Greek Dance Pandect over het Dora Stratou-theater · Bevestigt dat het theater sinds 1953 bestaat, meer dan driehonderd dansen uit ongeveer tachtig dorpen, eilanden en streken bijhoudt, elk met eigen kleding, muziek en dansen, en dat het naast de voorstellingen een school en een onderzoeksarchief heeft · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Wikipedia: sirtaki · De choreografie voor de film van 1964 op naam van Giorgos Provias, de herleiding van de naam op syrtos tegenover pidiktos, de combinatie van langzame hasapiko en snelle hasaposerviko, de maat 4/4 met stijgend tempo en 2/4 in het snelste deel, en de lijn- of kringvorm met de handen op de schouders · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Wikipedia: Zorba's Dance · Bevestigt dat Mikis Theodorakis de muziek schreef, dat de opname met bouzouki werd gemaakt en dat het thema is afgeleid van een syrtos uit Chania van Giorgis Koutsourelis, gekozen om het energieke ritme en de gelijkenis met het rebetiko · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Wikipedia: kalamatianos · De maat van zeven tellen in 3+2+2, de twaalf stappen over vier maten met tien linksom en twee terug, de leider aan de rechterkant met de zakdoek, het instappen van achteren tussen twee dansers en dat de syrtos dezelfde stappen heeft in een gelijkmatige maat van vier tellen · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Internet Classics Archive: Ilias boek 18, vertaling Samuel Butler · De dansvloer op het schild van Achilles naar het voorbeeld van Daedalus in Knossos voor Ariadne, en de jongens en meisjes die elkaar bij de handgewrichten vasthouden en in de rondte draaien als een pottenbakkersschijf · geraadpleegd 4 oktober 2026