De Griekse vlag: negen banen en een wit kruis

Officiële regeling

Wet 851/1978, afgekondigd op 22 december 1978

Banen

Negen even brede banen: vijf blauwe, vier witte, boven en onder blauw

Kruis

Wit kruis met gelijke armen in een blauw vierkant aan de mastzijde

Verhouding

Hoogte staat tot lengte als 2 staat tot 3

Griekse naam

Galanolefki of Kyanolefki, beide blauw-wit

Eerste vaststelling

15 maart 1822, als vlag voor oorlogsschepen

Betekenis van de banen

Niet wettelijk of officieel vastgelegd

Hoe ziet de vlag van Griekenland eruit

Hoe de Griekse vlag eruitziet, staat nauwkeurig in de wet. Wet 851/1978 noemt hem κυανόλευκος (kyanolefkos), blauw-wit, en bepaalt dat hij bestaat uit negen even brede horizontale banen: vijf blauwe en vier witte, met blauw boven en onder en daartussen wit en blauw afwisselend. In de bovenhoek aan de mastzijde staat een recht wit kruis met gelijke armen. Het ontwerp komt uit de vrijheidsoorlog van de jaren 1820 en is daarmee een van de jongste symbolen in de Griekse geschiedenis.

Het kruis vult een blauw vierkant dat van boven naar beneden vijf banen beslaat, drie blauwe en twee witte, en de armen zijn precies zo breed als één baan. Omdat een baan een negende van de hoogte is, liggen alle maten vast zodra je de hoogte kiest. Hoogte staat tot lengte als 2 staat tot 3, dus een vlag van 60 cm hoog is 90 cm lang.

In het Grieks heet de vlag meestal Γαλανόλευκη (Galanolefki) of Κυανόλευκη (Kyanolefki), beide blauw-wit. Dat woord voor blauw ligt niet vast: κυανός kan zowel lichtblauw als donkerblauw aanduiden.

Welk blauw hoort bij de vlag

Welk blauw het juiste is, zegt de wet niet. Artikel 1 noemt alleen kyanolefkos en geeft geen kleurcode. Daardoor is de tint in de loop van de tijd veranderd. Onder koning Otto, tussen 1832 en 1862, was een licht hemelsblauw gewoon, en sinds het eind van de jaren zestig worden donkerder tinten gangbaar, met het kolonelsregime van 1967 tot 1974 als duidelijk donkerblauwe periode.

Ook nu staan er waarden naast elkaar. Een Grieks overheidsdocument uit 2010 over het staatswapen noemt Pantone 280 met hexwaarde #014488; het vlaggenwerk Album des Pavillons geeft Pantone 286. Wie een exacte kleurcode zoekt, vindt dus meer dan één antwoord, en geen daarvan is wettelijk voorgeschreven.

Wat de negen banen en het kruis betekenen

De meest gestelde vraag over de vlag van Griekenland is wat die negen banen betekenen. De Griekse staat heeft die betekenis nooit vastgelegd. Wet 851/1978 beschrijft de vlag tot op de breedte van een kruisarm, maar kent de banen geen betekenis toe, en eerdere regelingen deden dat ook niet. Ook de Griekse en Engelse encyclopedische beschrijvingen stellen uitdrukkelijk dat de banen geen officiële betekenis hebben.

De bekendste verklaring verbindt ze met de leus Ελευθερία ή Θάνατος (Eleftheria i Thanatos), Vrijheid of de dood, die negen lettergrepen telt: E-lef-the-ri-a voor de vijf blauwe banen, i-tha-na-tos voor de vier witte. De leus is ouder dan de vlag: de Filiki Eteria, het genootschap dat de opstand tegen het Ottomaanse bestuur voorbereidde, nam hem in 1814 aan, en hij geldt nog altijd als het motto van Griekenland. Of de banen daarnaar verwijzen, is een andere vraag: de Griekse beschrijving noemt zulke verklaringen volkslegende en romantiek, en onderbouwing uit de jaren rond 1822 ontbreekt.

Een tweede uitleg koppelt de banen aan negen landstreken; die staat in naslagwerken met de aantekening dat een bron ontbreekt. Bij het kruis is de zaak duidelijker: in de Griekse beschrijving staat het voor de Oosters-Orthodoxe Kerk, de dominante religie van het land, en daarmee voor een geloofstraditie die veel onderdelen van de Griekse cultuur blijft vormgeven. Het kruis zat al in het besluit van 1822, in alle drie de vlaggen die toen werden vastgesteld.

Van 1822 tot 1978: hoe de vlag zijn vorm kreeg

Op 15 maart 1822 stelde het bestuur van de pas uitgeroepen Griekse staat, met Alexandros Mavrokordatos als ondertekenaar, drie vlaggen vast: één voor te land, één voor oorlogsschepen en één voor de koopvaardij. De gestreepte vlag die nu op elk Grieks overheidsgebouw hangt, was in 1822 dus de vlag voor oorlogsschepen.

Dat onderscheid hield lang stand. In 1828 schrapte Ioannis Kapodistrias de aparte handelsvlag, waarna de gestreepte vlag voor alle schepen gold. In de negentiende eeuw kwamen er vooral emblemen bij: het Beierse wapen van koning Otto midden in het kruis, en vanaf 28 december 1863 een kroon onder George I, die er bij elke regimewissel af of weer op ging.

In de twintigste eeuw wisselde de regeling een paar keer. Het militaire regime maakte in augustus 1969 de zeevlag tot enige nationale vlag en veranderde in 1970 de verhouding naar 7 staat tot 12. Na de val van het regime draaide Griekenland dat in juni 1975 om: toen werd juist de landvlag de enige nationale vlag, ook op zee. Drie jaar later ging dat opnieuw om: wet 851/1978, afgekondigd op 22 december 1978, maakte de gestreepte vlag opnieuw de enige nationale vlag in de verhouding 2 staat tot 3 en schrapte alle eerdere regelingen.

De vlag wappert niet overal in het land even lang. De Dodekanesos hoorde tot na de Tweede Wereldoorlog bij Italië en kwam pas met het vredesverdrag van 1947 bij Griekenland. In Rhodos-stad staat de Griekse vlag daardoor ruim een eeuw korter dan in Athene.

Bron: Σημαία της Ελλάδας, Griekse Wikipedia

De oude Griekse vlag: drie dingen die mensen bedoelen

Wie zoekt op de oude Griekse vlag, kan drie dingen bedoelen. Het eerste antwoord is dat een nationale vlag uit de oudheid niet bestaat. In het oude Griekenland was er geen Griekse staat die een vlag kon aannemen, maar een verzameling stadstaten die elkaar bovendien regelmatig bevochten. Legers kenden elkaar aan schildtekens: Sparta gebruikte de letter lambda, Athene een alfa of een uil, Thebe de knots van Herakles. Een antiek aandoende vlag die als oude Griekse vlag rondgaat, is een moderne constructie.

Het tweede antwoord ligt in het Byzantijnse Rijk, dat Grieks sprak en vaak als voorloper wordt gezien. Ook daar bestond geen nationale vlag in de huidige zin. De dubbelkoppige adelaar, nu het bekendste byzantijnse beeldmerk, zat vooral op kleding en ceremonieel gerei en is maar eenmaal als scheepsvlag gedocumenteerd. Wel noemt de hofschrijver Pseudo-Kodinos in de veertiende eeuw het tetragrammatische kruis, een kruis met in elke hoek een letter bèta, de gebruikelijke keizerlijke banier.

Het derde antwoord komt in Griekenland zelf het vaakst voor. Bedoelen Grieken een oude vlag, dan gaat het meestal om de landvlag: het witte kruis op blauw, in gebruik vanaf 1822 en tussen juni 1975 en december 1978 de enige nationale vlag. Verdwenen is die niet: de marine gebruikt het patroon als geus, de kleine vlag op de boeg van een schip, het vaandel van landeenheden is een blauw veld met een wit kruis en in het midden de heilige Georgius, en op het Oude Parlement in Athene hangt het kruis nog. Griekenland heeft één nationale vlag; het oudere patroon leeft voort bij het leger en bij ceremonies.

Wanneer en waar de vlag hoort te hangen

Wet 851/1978 regelt ook het gebruik. De vlag blijft gehesen van acht uur in de ochtend tot zonsondergang: bij het parlement, ministeries, ambassades en consulaten, op scholen tijdens het schooljaar, bij militaire kampen en op marine- en handelsschepen. Op nationale feestdagen en officiële plechtigheden geldt dat ook voor openbare gebouwen, gemeenten en bedrijven. Ook voor de mast geldt een voorschrift: bovenop hoort een witte bol met daarop een wit kruis. Een versleten vlag gaat niet bij het afval maar wordt bij voorkeur verbrand.

De bekendste vlaggenmast van het land staat op de Akropolis, waar de evzones van de presidentiële garde de vlag op zondagen en officiële feestdagen hijsen en strijken. Aan die mast speelde zich tijdens de bezetting een bekende geschiedenis af. Na de Duitse inname van Athene op 27 april 1941 wapperde er een hakenkruisvlag, totdat Manolis Glezos en Apostolos Santas die in de nacht van 30 mei 1941 weghaalden. Beiden werden bij verstek ter dood veroordeeld, en hun actie geldt als een van de eerste verzetsdaden in Griekenland. In die jaren was de Griekse vlag zelf een verboden teken.

Veelgestelde vragen