Atlantis, het verzonken eilandrijk van Plato

Soort verhaal

Eigen vertelling van Plato, geen overgeleverde mythe

Enige antieke bron

Timaeus en Critias van Plato, rond 360 v.Chr.

Plaats in het verhaal

Buiten de Zuilen van Herakles, de Straat van Gibraltar

Datering in het verhaal

Negenduizend jaar voor Solon, dus rond 9600 v.Chr.

Naamgever

Atlas, zoon van Poseidon en eerste koning

Ondergang

Aardbevingen en overstromingen, in één dag en nacht

Archeologisch bewijs

Geen

Wat Atlantis is en waar het verhaal vandaan komt

Atlantis is een eilandrijk dat in precies twee teksten wordt beschreven: de dialogen Timaeus en Critias van de Atheense filosoof Plato, geschreven rond 360 v.Chr. Dat maakt het een vreemde eend in de Griekse mythologie. Geen dichter of verteller van vóór Plato noemt Atlantis, terwijl figuren uit de overlevering overal in de Griekse cultuur opduiken: in epen, tragedies en vaasschilderingen. Atlantis komt dus bij één auteur voor en nergens anders in de overlevering.

Plato levert een keten van doorgevers mee. Critias zegt dat hij het verhaal hoorde van zijn grootvader, die het via Dropides kreeg van de Atheense wetgever Solon, die het optekende bij priesters in de Egyptische stad Sais. Socrates noemt juist dat het sterkste punt: het zou geen verzonnen fabel zijn maar echte geschiedenis. Klassieke onderzoekers zien in die nadruk eerder een literaire techniek, waarmee Plato zijn eigen verhaal geloofwaardig maakt.

Waarom het eiland Atlantis heet

Ἀτλαντὶς νῆσος (Atlantis nesos) betekent eiland van Atlas. In de Critias krijgt Poseidon het eiland bij de verdeling van de aarde onder de Griekse goden, verwekt vijf tweelingparen bij de sterfelijke Kleito en maakt de oudste, Atlas, tot eerste koning; naar hem heten eiland en oceaan. Dat is een andere figuur dan de titaan Atlas, die het hemelgewelf draagt en aan wie de Atlasbergen hun naam ontlenen.

Waar ligt Atlantis volgens Plato

Op de vraag waar Atlantis ligt, geeft Plato een duidelijk antwoord: buiten de Zuilen van Herakles. Daarmee bedoelden Grieken de doorgang tussen de Middellandse Zee en de Atlantische Oceaan, de huidige Straat van Gibraltar, op het smalste punt ongeveer veertien kilometer breed. De noordelijke zuil is de rots van Gibraltar, in de oudheid Calpe; over de zuidelijke bestaat geen zekerheid.

Het eiland lag in het verhaal dus niet in Griekenland en niet in de Egeïsche Zee, maar in de oceaan daarachter. Wie Atlantis in Griekenland zoekt, zoekt op een plaats die Plato zelf niet aanwijst: het verhaal is Grieks, de ligging erin is dat niet. Plato noemt het eiland groter dan Libië en Azië samen, met die namen in de betekenis van zijn eigen tijd: Noord-Afrika ten westen van Egypte en Klein-Azië. Na de ondergang zou de zee daar onbevaarbaar zijn geworden, geblokkeerd door modderbanken van het wegzakkende eiland.

Hoe Plato het eiland beschrijft

De beschrijving in de Critias gaat vooral over bouwwerken en aangelegde waterwerken, en veel minder over het landschap. Poseidon omringde de heuvel van Kleito met afwisselende zones van water en land: twee ringen land en drie ringen water, van bovenaf gezien een patroon van ringen om elkaar heen. Daarbij komen tempels met zilver, ivoor en goud, muren bekleed met orichalcum, kudden olifanten, tien koningen en een leger met tienduizend strijdwagens.

Bij die pracht geeft de tekst opvallend veel maten. Het binnenste eiland heeft een doorsnede van vijf stadiën, het kanaal naar de zee is driehonderd voet breed en vijftig stadiën lang, de vlakte erachter meet drieduizend bij tweeduizend stadiën, met een stadion van zeshonderd Griekse voet, meestal gerekend op ongeveer 185 meter. In verhalen die via overlevering zijn doorgegeven staan zelden zulke precieze afmetingen; in een beschrijving die iemand zelf ontwerpt zijn ze wel te verwachten.

Waarom Plato dit verhaal nodig had

De Timaeus begint de dag nadat Socrates zijn ideale staat heeft beschreven, het onderwerp van de Republiek. Socrates wil die staat nu in beweging zien: niet als theorie, maar in botsing met andere staten. Critias antwoordt met het verhaal van Athene, dat negenduizend jaar eerder de grootste macht ter wereld tegenhield, deels als aanvoerder van de Grieken en op het beslissende moment helemaal alleen. Daarmee geeft Critias Socrates waar hij om vroeg: de ideale staat niet als theorie, maar in oorlog.

De Critias werkt de andere kant uit: hoe het goddelijke deel in de Atlantiërs wegebt en zij hun voorspoed niet kunnen dragen. Dan roept Zeus de goden samen om over hun straf te beraadslagen, en midden in die scène stopt de tekst. De dialoog is nooit afgemaakt en een gepland derde deel, de Hermocrates, is er nooit gekomen. Wat overblijft is een hoogmoedig rijk dat op het punt staat gestraft te worden.

In de oudheid werd het verhaal al als bedenksel gelezen. Aristoteles, geboren in 384 v.Chr. in Stageira op het Chalkidiki-schiereiland in Macedonië en bijna twintig jaar verbonden aan Plato's Academie, hield het erop dat zijn leraar het eiland had bedacht om filosofie te onderwijzen. Crantor zou het rond 300 v.Chr. letterlijk hebben genomen, maar dat weten we alleen uit een commentaar van Proclus uit de vijfde eeuw na Chr., waarin zelfs omstreden is over wie de uitspraak gaat.

Waarom de jaartallen in het verhaal niet kloppen

Het belangrijkste bezwaar tegen een echt Atlantis komt uit de tekst zelf. Critias zegt dat er negenduizend jaar waren verstreken sinds de oorlog. Solon leefde rond 600 v.Chr., dus komt die oorlog uit op ongeveer 9600 v.Chr., kort na de laatste ijstijd. In die tijd bestonden er geen vloten, geen met metaal beklede stadsmuren en geen rijken die tienduizend strijdwagens in het veld brachten.

Op diezelfde datum loopt ook de keten van doorgevers vast. Volgens het verhaal lazen Egyptische priesters de oorlog na in hun archieven, maar het Egyptische schrift begint rond 3250 v.Chr. Daartussen zit ruim zesduizend jaar waarin niemand iets had kunnen opschrijven. Wie Atlantis als geschiedenis wil lezen, moet daarom iets uit het verhaal laten vallen: de datum, de plaats of de afmetingen. Dat bezwaar keert bij vrijwel elke hypothese over Atlantis terug. Worden alle drie vervangen, dan gaat het niet meer over het eiland zoals Plato het beschrijft.

Santorini als Atlantis: de hypothese en de bezwaren

De bekendste poging om Atlantis aan een echte plaats te koppelen wijst naar Santorini, in de oudheid Thera. De aanleiding daarvoor is een echte ramp. Het eiland werd in de bronstijd getroffen door een uitbarsting met explosiviteitsindex 7, de op één na hoogste trede van die schaal, die 28 tot 41 kubieke kilometer materiaal uitstootte. De caldera stortte in en gaf het eiland de baai die je er nu ziet, en op de noordkust van Kreta sloegen golven van ongeveer negen meter over kustplaatsen als Palaikastro.

De verbinding met Atlantis komt van de archeoloog Spyridon Marinatos. In 1939 stelde hij in het tijdschrift Antiquity dat de uitbarsting de Minoïsche beschaving op Kreta had verwoest; de redactie plaatste er meteen een naschrift bij dat zij het bewijs onvoldoende vond. In 1950 opperde hij dat het Atlantisverhaal uit overlevering over die uitbarsting kon zijn voortgekomen. De seismoloog Angelos Galanopoulos maakte er in 1960 een sluitend geheel van met één aanname: alle getallen bij Plato zijn tien keer te hoog. Negenduizend jaar wordt dan negenhonderd jaar voor Solon, ongeveer 1490 v.Chr., en de afmetingen passen opeens bij Thera en Kreta samen.

Twee latere bevindingen spreken die reconstructie tegen. Aardewerkonderzoek wijst uit dat de uitbarsting meerdere generaties vóór het einde van de Minoïsche paleistijd plaatsvond, en dat einde wordt nu aan menselijk handelen toegeschreven; de Minoërs herstelden zich juist, met nieuwe paleizen in Zakros en Phaistos in wat als het hoogtepunt van hun cultuur geldt. Ook staat in geen enkele bron dat Egyptische priesters hun eigen cijfers stelselmatig tien keer te hoog lazen. Zonder die aanname klopt de datering niet meer, en de ligging buiten de Zuilen van Herakles blijft ook met die aanname onverklaard.

Pavlopetri en Helike: verzonken plaatsen in Griekenland

In Griekenland liggen wel echte nederzettingen onder water, alleen hebben die niets met Atlantis te maken. Bij Pavlopetri, aan de kust van Laconië in de streek van Sparta, ligt in één tot vier meter water een complete bronstijdnederzetting van ongeveer 80.000 vierkante meter: vijftien gebouwen, binnenhoven, een stratenpatroon en tientallen graven, bewoond vanaf ongeveer 3500 v.Chr. Nic Flemming zag de resten in 1967 en een project van de University of Nottingham bracht ze tussen 2009 en 2014 met sonar in kaart. Het geldt als het oudste volledige stadje dat onder water is gevonden; aardbevingen en een stijgende zeespiegel brachten het onder water.

De tweede plaats, Helike, heeft wel een verband met Plato. Die stad lag in Achaea aan de Korinthische Golf en verdween in de winter van 373 v.Chr. na een aardbeving met een vloedgolf. Strabo beschrijft hoe de zee werd opgetild en de stad verzwolg; Pausanias trof rond 174 na Chr. nog muren onder water aan. In 2001 vonden Dora Katsonopoulou en Steven Soter de plaats terug, niet in de golf maar in een voormalige lagune bij Rizomylos: de bodem verloor bij de beving zijn stevigheid en zakte weg.

Helike ging ten onder ongeveer tien jaar voordat Plato de Timaeus schreef, dus was die ramp voor zijn Atheense lezers nog recent nieuws. De historicus Adalberto Giovannini heeft daarom voorgesteld dat juist deze ramp hem op het idee bracht zijn eilandrijk in de zee te laten verdwijnen. Te bewijzen is dat niet, maar het geeft wel een mogelijke herkomst van het slot van het verhaal, zonder dat Atlantis ooit heeft bestaan.

Hoe Atlantis een moderne legende werd

Het Atlantis van nu staat los van de antieke lezing. Het begint bij de Amerikaanse politicus Ignatius Donnelly, die in 1882 betoogde dat alle oude beschavingen van één technisch gevorderd moederland afstamden. Helena Blavatsky nam het eiland in 1888 op in haar theosofische stelsel als het vierde wortelras, waarna Duitse occultisten de Atlantiërs tot noordelijke oermensen maakten en nationaalsocialistische ideologen als Alfred Rosenberg en Heinrich Himmler die lijn overnamen. Dat verklaart de terughoudendheid van onderzoekers bij verhalen over één verloren oerbeschaving waaruit alle andere zouden zijn voortgekomen.

De zoektocht zelf is nooit gestopt, van de moerassen van Doñana in Andalusië tot Antarctica. Een bekend voorbeeld ligt bij Cyprus: de Amerikaanse architect Robert Sarmast meende op sonarbeelden van het Cyprusbekken bouwwerken te zien op ongeveer 1.500 meter diepte, en wees op het koper en de uitgestorven dwergolifanten van het eiland. Geologisch onderzoek onder leiding van Christian Hübscher wees uit dat het om een natuurlijke plooi gaat, gevormd door zouttektoniek. Tot nu toe is er geen plaats gevonden die aan de beschrijving van Plato voldoet, en klassieke onderzoekers verwachten die ook niet, omdat zij de beschrijving niet als weergave van een bestaande plaats lezen.

Veelgestelde vragen