Medusa, de gorgo met het slangenhaar

Soort wezen

Gorgo, de enige sterfelijke van de drie zusters

Ouders

De oude zeegoden Phorkys en Keto

Zusters

Stheno en Euryale, beiden onsterfelijk

Kinderen

Pegasus en Chrysaor, verwekt door Poseidon

Gedood door

Perseus, met hulp van Athena en Hermes

Oudste bron

Theogonie van Hesiodus, rond 700 v.Chr.

Wie was Medusa

Medusa was een van de drie gorgonen, zusters met slangenhaar uit de Griekse mythologie, dochters van de oude zeegoden Phorkys en Keto. Stheno en Euryale, de andere twee, waren onsterfelijk. Medusa niet, en dat verschil is belangrijk voor het verhaal: zij is de enige van de drie die een held kon doden. Hesiodus, rond 700 v.Chr. de oudste bron die de zusters noemt, vat haar bestaan samen als een droevig lot.

De gorgonen woonden ver buiten de bewoonde wereld. Hesiodus plaatst ze voorbij Okeanos, de wereldstroom die in het Griekse wereldbeeld om al het land heen stroomt, aan de kant van de nacht. De mythenverzamelaar Apollodorus beschrijft eeuwen later hun uiterlijk: hoofden omwonden met drakenschubben, slagtanden als van een zwijn, handen van brons en gouden vleugels. Het gevaarlijkst was hun blik, want wie een gorgo aankeek, versteende ter plekke.

Wat betekent de naam Medusa

De naam is Grieks: Μέδουσα (Medousa) is een vrouwelijke vorm van het werkwoord medein, dat beschermen en heersen over betekent. Letterlijk is Medusa dus de beschermster of de meesteres, een opvallende naam voor een monster. Hij sluit wel aan bij de rol die haar gezicht later in de Griekse wereld kreeg: kwaad afweren. Meer over de betekenis achter zulke namen lees je bij Griekse namen.

Monster of gestrafte vrouw: twee versies van de mythe

Wie Medusa is, hangt af van welke verteller je leest. In de oudste Griekse versie is zij als monster geboren. Bij Hesiodus is er geen straf en geen voorgeschiedenis: de gorgonen horen gewoon bij de monsterlijke familie die de zee voortbrengt. Zelfs de ontmoeting met Poseidon klinkt er vredig, want de zeegod lag met haar in een zachte wei tussen de lentebloemen.

Ruim zeven eeuwen later vertelt de Romeinse dichter Ovidius een heel ander verhaal. In zijn Metamorfosen is Medusa een beeldschone jonge vrouw, beroemd om haar haren. De zeegod Neptunus, de Romeinse Poseidon, overweldigt haar in de tempel van de godin Minerva, de Romeinse Athena. De godin straft vervolgens niet de god, maar het meisje: zij verandert dat bewonderde haar in slangen. Pas in deze versie is het slangenhaar een straf en Medusa een slachtoffer.

Wie vandaag over Medusa leest als mishandelde en gestrafte vrouw, leest daarmee Ovidius en niet de Griekse bronnen. De scheiding tussen beide tradities is wel minder scherp dan ze lijkt. Apollodorus kende een variant waarin Medusa werd onthoofd omdat zij zich in schoonheid met Athena had durven meten, en de Griekse dichter Pindarus noemde haar in de vijfde eeuw v.Chr. al de mooie Medusa. De mooie vrouw achter het monster is dus ouder dan Ovidius; wat hij toevoegde, is de straf in de tempel. Een officiële versie van de mythe bestaat niet, de varianten staan naast elkaar.

Perseus en de onthoofding van Medusa

Het beroemdste verhaal over Medusa is dat van haar dood. Koning Polydektes van het eiland Serifos wilde Danaë voor zich winnen, maar haar zoon Perseus stond in de weg. De koning verzon daarom een opdracht waarvan niemand hoorde terug te keren: breng mij het hoofd van de gorgo. Perseus was echter geen gewone sterveling. Hij was een zoon van Zeus, die zijn moeder volgens de overlevering als gouden regen had bezocht, en hij kreeg hulp van Athena en Hermes.

Perseus moest zich eerst uitrusten. Hij pakte de Graiai, drie stokoude zusters die samen één oog en één tand deelden, dat ene oog af en dwong ze zo de weg te wijzen naar de nimfen die de uitrusting bewaarden: gevleugelde sandalen, een draagtas die kibisis heette en de helm van Hades, die zijn drager onzichtbaar maakte. Van Hermes kreeg hij een sikkel van adamant, een ondoordringbaar hard materiaal. Daarmee vloog hij naar de rand van de wereld.

De gorgonen lagen te slapen toen hij aankwam. Rechtstreeks kijken kon niet, dus richtte Perseus zijn blik op het spiegelbeeld in zijn bronzen schild, en Athena leidde zijn hand bij de slag. Uit de hals van de onthoofde Medusa sprongen de twee kinderen die zij van Poseidon droeg: het gevleugelde paard Pegasus en Chrysaor met het gouden zwaard. De zusters schoten wakker en zetten de achtervolging in, maar door de helm zagen zij niemand; volgens Pindarus bootste Athena hun klaagzang later na in een melodie voor de fluit. Perseus vloog zelf op de gevleugelde sandalen en niet, zoals vaak wordt gedacht, op de rug van Pegasus: dat paard werd pas bij de onthoofding geboren.

Het hoofd van Medusa na haar dood

Het verhaal van Medusa gaat na haar dood verder, want de verstenende kracht zat in haar gezicht en niet in haar leven. Dat gezicht droeg Perseus nu in zijn tas. Op de terugweg hield hij het voor aan de titaan Atlas, die hem gastvrijheid weigerde. Ovidius beschrijft hoe de reus verandert in het gebergte dat nog altijd zijn naam draagt: zijn baard en haren worden bossen, zijn schouders bergkammen, zijn botten steen. Direct daarna, in hetzelfde boek, redt Perseus de prinses Andromeda.

Terug op Serifos hield Perseus het hoofd omhoog, en Polydektes en zijn mannen versteenden. Pindarus noemt het hoofd droogjes een dodelijk huwelijksgeschenk. Daarna gaf Perseus het aan Athena, die het volgens Apollodorus midden op haar schild zette; bij Ovidius draagt zij de slangen op haar borstpantser. Zo kwam het gezicht van Medusa als embleem terecht bij een van de machtigste Griekse goden, op het wapen van de godin die Perseus bij de slag had geholpen.

Ook haar bloed werd gebruikt. Apollodorus vertelt dat Athena de genezer Asclepius bloed uit de aderen van de gorgo gaf: met bloed uit de linkerzijde kon hij doden, met bloed uit de rechterzijde genas hij, en wekte hij zelfs doden tot leven. Hetzelfde wezen leverde dus een dodelijk en een genezend middel. Diezelfde dubbelheid, gevaar en bescherming tegelijk, komt terug in de manier waarop de Grieken haar gezicht gebruikten.

Het gorgoneion: haar gezicht als afweerteken

De Grieken vermeden het gezicht van Medusa niet, maar brachten het juist aan op gebouwen en voorwerpen. Het gorgonengezicht als los beeldmerk heet een gorgoneion, en het werkte als afweerteken: een beeld dat kwaad moest afschrikken. Je vindt het op tempelgevels, dakranden, beelden en aardewerk uit de achtste tot en met de vroege vijfde eeuw v.Chr. Op een tempel of een gebruiksvoorwerp had het dezelfde taak als op het schild van Athena, namelijk kwaad op afstand houden.

Een archaïsch gorgoneion lijkt in niets op een mooie vrouw met slangen in het haar. Het is een grijnzend masker: een groot rond gezicht, slagtanden, vaak een baard, een opengesperde mond met uitgestoken tong, soms vleugels erbij. Het beroemdste vroege voorbeeld komt uit Griekenland zelf, namelijk het westelijke fronton van de tempel van Artemis op Corfu, rond 580 v.Chr., met Medusa in het midden en Pegasus naast haar.

Op latere vazen en beelden werd dat masker stap voor stap menselijker en vrouwelijker. De kunst ging daarmee dezelfde kant op als de literatuur: van schrikbeeld naar de mooie vrouw met het slangenhaar die het beeld van Medusa tot vandaag bepaalt.

Medusa in kunst, mode en biologie

Het hoofd van Medusa bleef na de oudheid een terugkerend motief. Benvenuto Cellini goot in 1554 zijn bronzen Perseus die het afgehakte hoofd triomfantelijk omhooghoudt, nog altijd te zien in Florence, en Caravaggio schilderde rond 1597 het schreeuwende hoofd op een rond schild. Het modehuis Versace koos het hoofd van Medusa als logo; oprichter Gianni Versace kwam uit Calabrië, dat in de oudheid tot het Griekse kolonisatiegebied behoorde. En op de vlag van Sicilië kijkt haar gezicht je aan vanuit het midden van de trinacria, het driebenige symbool van het eiland.

In de twintigste eeuw verschoof vooral de uitleg van het beeld. Sigmund Freud las in het afgehakte hoofd castratieangst; zijn korte essay Das Medusenhaupt verscheen postuum in 1940. De Franse schrijfster Hélène Cixous draaide het beeld in de jaren zeventig om: wie Medusa recht aankijkt, ziet geen dodelijk monster maar een mooie, lachende vrouw. Feministische lezers grepen daarbij terug op de versie van Ovidius, waarin Medusa eerst slachtoffer is en vervolgens gestraft wordt voor het misdrijf van een ander.

Die lezing kreeg in 2020 een zichtbare vorm. Het bronzen beeld Medusa with the Head of Perseus van beeldhouwer Luciano Garbati, gemaakt in 2008, keert Cellini om: hier houdt Medusa het hoofd van Perseus vast. Van oktober 2020 tot april 2021 stond het in Collect Pond Park in Manhattan, recht tegenover de rechtbank waar kort daarvoor filmproducent Harvey Weinstein terechtstond, en zo groeide het uit tot symbool van de MeToo-beweging.

Haar naam leeft ook in de biologie voort. Carl Linnaeus gaf kwallen in 1758 de wetenschappelijke geslachtsnaam Medusa, naar de lange tentakels die aan slangenhaar doen denken, en biologen noemen het vrijzwemmende stadium van kwallen nog steeds een medusa.

Veelgestelde vragen