Alexander de Grote: wie hij was en wat hij veroverde

Geboren

20 of 21 juli 356 voor Christus in Pella, Macedonië

Gestorven

10 of 11 juni 323 voor Christus in Babylon, 32 jaar oud

Koning van Macedonië

336 tot 323 voor Christus, dertien jaar

Ouders

Philippus II van Macedonië en Olympias van Epirus

Leraar

Aristoteles, in Mieza, van zijn dertiende tot zijn zestiende

Griekse naam

Megas Alexandros, de grote Alexander

Beslissende veldslag

Gaugamela, 1 oktober 331 voor Christus

Verste punt

de rivier Hyphasis in de Punjab, 326 voor Christus

Graf

onbekend; het lichaam kwam in Alexandrië terecht

Wie Alexander de Grote was

Alexander de Grote was van 336 tot 323 voor Christus koning van Macedonië en veroverde tussen 334 en 325 voor Christus het Perzische Rijk, een van de grootste rijken van de oudheid. Hij werd geboren in Pella op 20 of 21 juli 356 voor Christus en stierf op 10 of 11 juni 323 voor Christus in Babylon, 32 jaar oud. In de geschiedenis van Griekenland staat hij op een scharnierpunt: met zijn dood sluit de tijd van de onafhankelijke stadstaten af en begint de hellenistische tijd, waarin het Grieks tot in Centraal-Azië de taal van bestuur werd.

Zijn startpositie kwam van zijn vader. Philippus II maakte Macedonië tot de sterkste macht in Griekenland, versloeg in 338 voor Christus bij Chaironeia een alliantie onder leiding van Athene en Thebe en werd daarna hegemoon van de Korinthische Bond, een bondgenootschap van Griekse steden waaraan Sparta als enige niet meedeed. Die bond had een uitgesproken doel: een veldtocht tegen Perzië. Toen Philippus in oktober 336 voor Christus in het theater van Aigai werd doodgestoken door zijn lijfwacht Pausanias, tijdens de bruiloft van zijn dochter, riep het leger Alexander ter plekke tot koning uit. Hij was twintig en erfde een leger, een alliantie en een oorlogsplan. Hoe hij zelf optrad, bleek in 335 voor Christus: toen Thebe in opstand kwam, liet hij de stad met de grond gelijkmaken. Oorlogen tussen de stadstaten van het oude Griekenland waren gewoon, maar het volledig verwoesten van een grote stad was dat niet.

Van zijn dertiende tot zijn zestiende kreeg Alexander les van Aristoteles in Mieza bij Pella, in onder meer geneeskunde, logica, ethiek en literatuur. Aristoteles was zelf leerling van Plato geweest en Plato had bij Socrates in Athene gezeten, zodat de Atheense filosofie in drie generaties van leraar op leerling aan het Macedonische hof terechtkwam. Hoe die reeks loopt, staat bij de Griekse filosofen.

Zijn broers en zussen

Philippus II had volgens de overlevering zeven of acht vrouwen, en die huwelijken waren politiek: ze verbonden Macedonië met Illyrië, Thessalië, Epirus en Thracië. Alexander had daardoor één volle zus, Cleopatra, en een reeks halfbroers en halfzussen. Na 323 voor Christus raakten bijna al die broers en zussen betrokken in de strijd om de troon, als pion of als slachtoffer. Zijn halfzus Thessalonike trouwde met Cassander, die de stad Thessaloniki naar haar vernoemde.

Bron: Philip II of Macedon, Engelse Wikipedia

Van de Hellespont tot de Indus

In 334 voor Christus stak Alexander de Hellespont over, de zeestraat tussen Europa en Azië, en versloeg bij de rivier Granikos de Perzische satrapen van Klein-Azië. Daarna ging het snel: Issos in 333, een belegering van het eilandstadje Tyrus in 332 waarvoor zijn leger een dam naar de kust aanlegde, Egypte en de stichting van Alexandrië in 331, en op 1 oktober 331 voor Christus de beslissende slag bij Gaugamela in het noorden van het huidige Irak. Toen Darius III in de zomer van 330 voor Christus door zijn eigen bevelhebber Bessos werd vermoord, kon Alexander zich opstellen als opvolger van het Perzische koningshuis in plaats van als buitenlandse overwinnaar. Zo bestuurde hij het rijk daarna ook: hij hield Perzische satrapen in functie en nam hofgebruiken over, tot ongenoegen van een deel van zijn Macedoniërs.

Het einde van de veldtocht kwam niet van een tegenstander maar van zijn eigen soldaten. Na jaren van opstand en tegenaanval in Bactrië en Sogdiana, nu Afghanistan en Oezbekistan, en na de overwinning op koning Porus aan de rivier Hydaspes in mei 326 voor Christus, weigerden ze aan de Hyphasis nog verder oostwaarts te trekken. Alexander probeerde hen om te praten en gaf toe. De terugweg door de Gedrosische woestijn kostte in 325 voor Christus een groot deel van zijn mensen het leven. Bij de Hydaspes stierf ook zijn paard Bucephalus, waarnaar hij de stad Boukephala noemde.

Bron: Alexander the Great, Livius.org

Hoe we dit weten, en waarom de verhalen verschillen

Geen enkel boek waaruit we Alexander kennen, is door een ooggetuige geschreven. Die verslagen bestonden wel: van zijn hofhistoricus Kallisthenes, zijn officieren Ptolemaios en Aristoboulos, zijn stuurman Onesikritos en een hofjournaal dat de Ephemerides heette. Ze zijn allemaal verloren. Wat overbleef, zijn vijf latere schrijvers die eruit citeerden: Diodorus Siculus uit de eerste eeuw voor Christus, Curtius Rufus uit de eerste eeuw na Christus, Plutarchus en Arrianus uit de tweede eeuw na Christus, en Justinus. Diodorus, de vroegste van de vijf, schreef bijna drie eeuwen na de gebeurtenissen en Arrianus ruim vier eeuwen erna.

Die vijf vallen in twee tradities, en dat verklaart de tegenstrijdige verhalen. Diodorus, Curtius Rufus en Justinus leunen op Kleitarchos, een vlotte verteller die er zelf niet bij was; die lijn heet de vulgaat. Arrianus werkte met Ptolemaios en Aristoboulos, twee mensen die de veldtocht hadden meegemaakt, en staat daarmee dichter bij de gebeurtenissen, al is zijn versie niet automatisch de juiste. Eén beroemd verhaal maakt dat zichtbaar. In 333 voor Christus kwam Alexander in Gordion bij een wagen met een knoop die niemand kon ontwarren, en een orakel zei dat wie dat lukte over Azië zou heersen. Bij Curtius Rufus hakt hij de knoop met zijn zwaard door; bij Plutarchus en Arrianus, die zich op Aristoboulos beroepen, haalt hij de pin uit de disselboom, waarna de uiteinden vrijkomen en de knoop gewoon los te maken is. De uitdrukking gordiaanse knoop komt uit de eerste versie, de tweede uit de traditie die het dichtst bij een ooggetuige staat.

Op één plek kunnen we de Griekse schrijvers naast een gelijktijdig document leggen. Een Babylonisch astronomisch dagboek, een kleitablet dat enkele dagen na Gaugamela werd beschreven, meldt dat de troepen hun koning in de steek lieten en vluchtten. Arrianus schrijft het omgekeerde: dat Darius vluchtte en zijn leger daarna uiteenviel. Het tablet en Arrianus leggen het begin van de nederlaag dus bij verschillende partijen. Dat is een reden om er rekening mee te houden dat de Griekse overlevering op zulke punten de Macedonische voorstelling van zaken kan volgen.

Rond zijn geboorte groeide al vroeg een laag legende. Plutarchus verbindt de nacht van zijn geboorte met de brand die de tempel van de jachtgodin Artemis in Efese verwoestte: de godin was te druk met zijn bevalling om haar eigen tempel te redden. Dezelfde Plutarchus laat hem de Ilias van Homerus meenemen op veldtocht, in een door Aristoteles bewerkt exemplaar. Later ontstond de Alexanderroman, waarin historische en volledig verzonnen episoden door elkaar lopen. Bij een mooi verhaal over Alexander is het daarom nuttig om te weten uit welke traditie het komt en hoeveel eeuwen na 323 voor Christus het is opgeschreven.

Waarom het rijk uiteenviel en het Grieks bleef

Alexander regeerde dertien jaar en liet geen werkbare opvolging na. Zijn zoon Alexander IV werd pas na zijn dood geboren, uit Roxane; zijn halfbroer Philippus III Arrhidaios had volgens de bronnen een verstandelijke beperking. Beiden kregen de titel en geen macht: Philippus III werd in 317 voor Christus op bevel van Olympias gedood, Alexander IV rond 309 voor Christus samen met zijn moeder in opdracht van Cassander. Daarmee eindigde het koningshuis van de Argeaden. De oorlogen tussen zijn generaals, de diadochen of opvolgers, duurden ongeveer veertig jaar en leverden drie blijvende rijken op: de Ptolemaeën in Egypte, de Seleuciden in Azië en de Antigoniden in Macedonië zelf. Egypte hield het langst stand, tot Cleopatra VII in 30 voor Christus stierf en Rome het inlijfde.

De gestichte steden en de taal hielden langer stand dan het rijk zelf. Alexander en zijn opvolgers stichtten tientallen steden, waarvan Alexandrië de bekendste werd, en het Grieks groeide daar uit tot bestuurs- en handelstaal. Dat Grieks was niet het Attisch van Athene maar het koinè, de gemeenschappelijke vorm uit de Attisch-Ionische dialecten, in gebruik van Egypte tot Centraal-Azië; in Bactrië en Noordwest-India ontstond zelfs een mengvorm van Griekse en boeddhistische beeldtaal. Daardoor kon het Byzantijnse Rijk eeuwen later een Griekstalig rijk zijn: in het oostelijke Middellandse Zeegebied was het Grieks toen al eeuwenlang de taal van bestuur en cultuur.

Het graf dat niemand kan vinden

Alexander wilde volgens de overlevering bij de tempel van Zeus Ammon in Siwa begraven worden. Dat gebeurde niet. Ptolemaios onderschepte in 321 voor Christus de lijkstoet in Syrië en bracht het lichaam naar Egypte, eerst naar Memphis en rond 280 voor Christus naar Alexandrië, waar het in een mausoleum kwam dat de Soma of Sema heette. Romeinse machthebbers kwamen langs: Julius Caesar in 48 voor Christus, Augustus met bloemen en een gouden diadeem, Caracalla in 215 na Christus. Daarna raakte het graf zoek, en snel: rond 400 na Christus schreef Johannes Chrysostomos dat zelfs de Alexandrijnen niet meer wisten waar hun stichter lag. Sinds de negentiende eeuw zijn er meer dan honderdveertig officiële zoekacties geweest, met de omgeving van de Nabi Daniel-moskee en de oase Siwa als bekendste kandidaten.

Macedonië: drie betekenissen van één naam

Wie zoekt op Macedonië en Alexander de Grote komt drie verschillende zaken tegen die dezelfde naam dragen. Het eerste is het antieke koninkrijk Macedonië: de staat van Philippus II en Alexander, met Pella als hoofdstad en Aigai als oudere koningsstad en begraafplaats, beide in de Griekse regio Macedonië. Het tweede is die regio zelf, het noordelijkste deel van Griekenland met Thessaloniki als grootste stad, een hedendaagse bestuurlijke eenheid met landbouw, industrie, universiteiten en toerisme. Het derde is Noord-Macedonië, het onafhankelijke buurland met Skopje als hoofdstad, dat tot 2019 Republiek Macedonië heette.

Over die naam liep sinds 1991 een conflict met Griekenland, dat hem verbonden zag met zijn eigen regio en met de antieke geschiedenis. Het Prespa-verdrag, op 17 juni 2018 ondertekend bij het Prespameer en op 12 februari 2019 in werking getreden, regelde de naamswijziging en scheidde de erfenissen uitdrukkelijk: zegt Griekenland Macedonië, dan gaat het over de Helleense geschiedenis en cultuur van zijn noordelijke regio; zegt Noord-Macedonië het, dan over zijn eigen, andere geschiedenis, zonder verband met de antieke Griekse beschaving. Het verdrag verplichtte Noord-Macedonië ook de zon van Vergina uit het openbare gebruik te halen.

De zon van Vergina komt van een vondst uit een koningsgraf. Archeoloog Manolis Andronikos vond in 1977 in de grote grafheuvel van Vergina, het oude Aigai, vier koningsgraven, waarvan twee nooit geplunderd waren; het bekendste stuk is een lijkkist van 24-karaats goud van elf kilo met het zonsymbool erop. Sinds 1996 staat Aigai op de werelderfgoedlijst van Unesco. Het symbool zelf is antiek, maar het is pas na die vondst van 1977 als vlagsymbool in gebruik geraakt; de Griekse vlag met zijn negen banen stamt uit de vrijheidsoorlog van de jaren 1820. Van het Macedonië van Alexander zijn twee plaatsen te bezoeken: Pella, met opgegraven woonhuizen en kiezelmozaïeken, en Vergina, met het theater en de koningsgraven onder de heuvel.

Welke Alexander bedoel je

De naam Alexander is in Griekenland nooit uit de mode geraakt, en in zoekopdrachten lopen daardoor verschillende personen door elkaar. De naam is Grieks: Ἀλέξανδρος is gevormd uit ἀλέξω (afweren) en ἀνήρ (man), ongeveer hij die mannen afweert. In het Grieks heet de veroveraar Μέγας Αλέξανδρος, Megas Alexandros. De oudste Alexander is een mythologische: in de Ilias heet de Trojaanse prins Paris vaker Alexandros dan Paris, uitgelegd als beschermer omdat hij als vondeling in de bergen overleefde.

Een groot deel van de zoekopdrachten met Alexander en Griekenland gaat niet over de oudheid maar over koning Willem-Alexander. Hij is sinds 30 april 2013 koning der Nederlanden en heeft met koningin Máxima een vakantiehuis in Griekenland. Dat huis kwam in oktober 2020 in het nieuws: het gezin vloog er in de herfstvakantie naartoe terwijl het kabinet reizen juist ontraadde, kwam na de kritiek vroeger terug, en de koning zei daarna in een videoboodschap dat ook hij niet onfeilbaar is. Waar die villa precies staat, laten we hier weg: het is particulier bezit en geen bezoekbare plek. Gaat het je om het land zelf, dan vind je ligging, regio's en reisinformatie bij Griekenland als bestemming.

Er was ook een koning van Griekenland met diezelfde naam. Alexander I regeerde van 1917 tot 1920, nadat de Entente-mogendheden zijn vader Constantijn I in de Eerste Wereldoorlog hadden laten vertrekken; zij kozen hem boven zijn oudere broer. Hij stierf op 25 oktober 1920, 27 jaar oud, aan bloedvergiftiging na een apenbeet in het park van paleis Tatoi. Met Alexander de Grote heeft hij alleen de naam gemeen.

Veelgestelde vragen