Sparta in Griekenland: de stadstaat en de stad van nu

Ligging

Evrotas-vallei, Lakonië, zuidoostelijke Peloponnesos

Naam in de oudheid

Lakedaimon voor de staat, Sparta voor de hoofdstad

Grondgebied op het hoogtepunt

ongeveer 8.500 km², Lakonië en Messenië

Beslissende nederlaag

Leuktra, 371 voor Christus, tegen Thebe

Eerste stadsmuur

pas na 184 voor Christus

Einde van de antieke stad

verwoest door de Visigoten onder Alaric, 396 na Christus

Moderne stad

Sparti, aangelegd vanaf 1834, hoofdplaats van de regionale eenheid Lakonië

Inwoners

17.773 in de stad, 32.786 in de gemeente (telling 2021)

Sparta, Lakedaimon en het Sparti van nu

Sparta ligt in de Evrotas-vallei in Lakonië, in het zuidoosten van de Peloponnesos, tussen het Taygetos-gebergte en de Parnonas. In de geschiedenis van Griekenland staat die ene naam voor drie dingen: de antieke stad, de staat die vanuit die stad werd geregeerd, en de provinciestad die er nu ligt. Sparta lag dus op de plek waar de stad nog altijd ligt; het antieke terrein en de moderne bebouwing lopen door elkaar.

Een land was Sparta nooit. Het was een polis, een stadstaat met het omringende gebied, zoals er in het oude Griekenland honderden bestonden. Officieel heette die staat Lakedaimon (Λακεδαίμων), met Sparta als hoofdstad. Antieke schrijvers wisselen de twee namen af, en daardoor heet een Spartaan in Griekse teksten vaak een Lakedaimoniër. Op het hoogtepunt beheerste Sparta ongeveer 8.500 km² in Lakonië en Messenië, het grootste grondgebied van alle Griekse stadstaten.

Een burgerleger dat op onvrije boeren rustte

De Spartaanse samenleving was verdeeld in groepen met heel verschillende rechten. Spartiaten waren de volledige burgers; perioiken uit de omliggende plaatsen hadden geen politieke rechten maar dienden wel in het leger; heloten waren onvrije boeren die het land bewerkten en een deel van de opbrengst hielden. Doordat de heloten het voedsel produceerden, konden Spartiaten hun tijd aan training, jacht, oorlog en politiek besteden. Jongens gingen op hun zevende naar de agoge, de gemeenschappelijke opvoeding, aten vanaf hun twintigste in groepen van ongeveer vijftien man en bleven tot hun dertigste grotendeels bij hun eenheid. Van dat stelsel komt ons woord spartaans.

Diezelfde opzet maakte de staat ook kwetsbaar. Het burgerrecht was erfelijk en smal: een veel genoemde reeks gaat van ongeveer 6.000 Spartiaten rond 640 voor Christus naar ongeveer 1.000 rond 330 voor Christus. Wie sneuvelde, was niet te vervangen, en de heloten moesten met geweld in bedwang worden gehouden.

Waarom er van het antieke Sparta weinig te zien is

Sparta had eeuwenlang geen stadsmuur, en dat was een keuze: muren zouden de weerbaarheid van de burgers ondermijnen. Thucydides merkte op dat de stad eerder op een groep dorpen leek dan op een metropool, en dat latere generaties aan de resten niet zouden zien hoe machtig ze was geweest. Een muur kwam er pas na 184 voor Christus, toen de macht van Sparta al voorbij was.

Op het terrein liggen nu de akropolis met het heiligdom van Athena Chalkioikos, een theater met overeind staande steunmuren, de tempel van Artemis Orthia bij de rivier en het Menelaion, een heiligdom voor Menelaos en Helena. Die resten liggen los van elkaar en deels onder de moderne stad. Boven het dorp Lindos op Rhodos staan tempel, zuilengalerij en ridderburcht nog als samenhangend geheel op de rots; in Sparta bezoek je losse plekken binnen een bewoonde stad, net als in Argos in de Argolische vlakte.

Weinig zichtbare resten maakt Sparta geen verzonnen plaats. De stad komt in tientallen antieke teksten voor en is opgegraven, anders dan het Atlantis uit de dialogen van Plato, dat alleen in een tekst bestaat.

Van Leuktra naar een Romeinse bezienswaardigheid

In 371 voor Christus verloor Sparta bij Leuktra van Thebe onder Epaminondas en raakte het kort daarna Messenië kwijt, en daarmee een groot deel van de onvrije arbeid waarop het burgerleger rustte. Toen Philippus II in 338 voor Christus Lakonië binnenviel, antwoordden de Spartanen volgens een overgeleverde anekdote op zijn dreigement met één woord: als. Ze bleven buiten zijn Korinthische Bond, en Alexander de Grote liet bij de buit uit Perzië uitdrukkelijk vermelden dat de Spartanen niet hadden meegedaan.

Onder de Romeinen werd Sparta een vrije stad en vooral een bestemming voor reizigers die de oude gewoonten wilden zien; de stad richtte zich op die bezoekers in. In 396 na Christus verwoestten de Visigoten onder Alaric de stad. In de middeleeuwen verschoof het zwaartepunt van Lakonië naar Mystras, vanaf 1349 hoofdstad van het despotaat Morea en in de laatste eeuw van het Byzantijnse Rijk een centrum van geleerdheid.

Bron: Sparta, World History Encyclopedia

Sparti, de stad die vanaf 1834 werd aangelegd

De moderne stad is jong. Koning Otto bepaalde in 1834 dat op de plek van het antieke Sparta een nieuwe stad moest komen. Veel bewoners kwamen uit Mystras, dat na een moordpartij door Egyptische troepen in 1825 leegliep. Mystras ligt acht kilometer westelijk en kwam in 1989 op de werelderfgoedlijst van Unesco, een jaar na de kloosterrotsen van Meteora.

Sparti is de hoofdplaats van de regionale eenheid Lakonië. Bij de telling van 2021 had de stad zelf 17.773 inwoners en de gemeente 32.786. De antieke akropolis vormt de noordrand van de bebouwing. Op Engelse kaarten staat de plaats als Sparta, Greece; wie Sparta city zoekt, bedoelt deze stad en niet de antieke staat.

Het weer in Sparti hangt samen met de ligging. De vallei ligt op ongeveer 200 meter hoogte tussen bergen, waardoor de zomers er heter zijn dan aan de kust. In januari liggen de gemiddelde maxima rond 15 °C, in juli en augustus boven 36 °C; in augustus 2021 werd 45,7 °C gemeten. Dat zijn langjarige klimaatcijfers en geen verwachting voor een bepaalde dag.

Het spartaanse schild met de lambda

Op moderne afbeeldingen draagt elke Spartaan een rond schild met een grote Λ, de letter lambda, voor Lakedaimon. Dat teken is werkelijk gebruikt, maar pas laat: het verschijnt tegen het einde van de Peloponnesische Oorlog, rond 404 voor Christus, en wordt vooral verbonden met hulptroepen die Sparta bewapende en betaalde. Voor Thermopylae in 480 voor Christus, de slag waar het bekendste beeld van een spartaans schild op teruggaat, is zo'n uniform embleem niet aangetoond. Wat de bronnen wel geven, is de rode mantel en tuniek waaraan Spartanen in het veld te herkennen waren.

Veelgestelde vragen