Griekse filosofen: wie het zijn en wat er van hun werk over is

Periode

Zesde eeuw voor Christus tot de tweede eeuw na Christus

Vroegste denkers

Thales, Anaximander en Anaximenes, uit Milete in Klein-Azië

Bekendste drietal

Socrates, Plato en Aristoteles, drie opeenvolgende generaties in Athene

Hellenistische scholen

Stoa, epicurisme, cynisme en scepticisme

Overlevering

Van de vroege denkers alleen fragmenten en verslagen van anderen

Herkomst van de namen

Ionië, Zuid-Italië, de eilanden en Athene

Welke filosofen horen bij welke periode?

Een lijst van Griekse filosofen loopt over ruim acht eeuwen en valt uiteen in drie groepen, elk met een eigen vraag. De oudste groep was in de zesde en vijfde eeuw voor Christus actief in Klein-Azië en Zuid-Italië en zocht naar natuurlijke oorzaken van natuurverschijnselen. De tweede groep werkte in het Athene van de vijfde en vierde eeuw aan de vraag hoe je goed leeft tussen medeburgers, een periode die in elk overzicht van de Griekse geschiedenis centraal staat. De derde groep kwam op na 323 voor Christus en vroeg vooral hoe je gelijkmoedig blijft in een wereld die je niet in de hand hebt.

Thales en Epicurus werkten dus niet aan dezelfde vraag. Het woord filosoof was toen ook ruimer dan nu: dezelfde man die over het goede leven nadacht, verklaarde ook zonsverduisteringen en de bouw van dieren. Wat wij natuurkunde, biologie en wiskunde noemen, viel er allemaal onder.

De herkomst van de namen ligt bij elkaar: de Ionische havensteden, de Griekse koloniën in Zuid-Italië, de eilanden en Athene. Dat zijn steden met handel, scheepvaart en veel contact met buitenstaanders. Uit Sparta komt geen van deze filosofen.

Bron: Internet Encyclopedia of Philosophy, Ancient Greek Philosophy

Waar zochten de eerste denkers hun verklaringen?

Thales, Anaximander en Anaximenes kwamen alle drie uit Milete, een handelsstad aan de kust van het huidige Turkije. Ze gaven verschillende antwoorden, maar verklaarden natuurverschijnselen allemaal uit werkingen binnen de natuur zelf. Daarna liepen de wegen uiteen: Heraclitus van Efeze legde de nadruk op onophoudelijke verandering, Parmenides van Elea juist op wat niet kan veranderen, en Democritus bouwde de wereld op uit ondeelbare deeltjes.

De verhalen over goden en helden zoals Herakles verdwenen daarmee niet uit het Griekse leven. Ze bleven bestaan als cultuur, literatuur en eredienst, ook in het Athene van het oude Griekenland. Ze waren alleen niet meer nodig om te verklaren waarom het donderde.

In handboeken heet deze groep de presocratici. Die naam past niet goed, en de Stanford Encyclopedia of Philosophy noemt daarvoor drie redenen: sommigen van hen waren tijdgenoten van Socrates, de naam suggereert dat zij alleen over natuur en kosmos nadachten terwijl ethiek er wel bij hoorde, en hij maakt van hen voorlopers in plaats van denkers met een eigen onderwerp.

Socrates, Plato en Aristoteles

De drie bekendste Griekse filosofen volgden elkaar direct op als leraar en leerling. Socrates (469 tot 399 voor Christus) stelde vragen op het Atheense marktplein en liet geen eigen tekst na; wij kennen hem alleen via anderen. Plato (427 tot 347) was zijn leerling en schreef de dialogen waarin Socrates de hoofdrol speelt. Daardoor is moeilijk te zeggen welke gedachten van Socrates zelf komen en welke van Plato.

Aristoteles kwam uit Stagira in Macedonië. Hij trad op ongeveer zeventienjarige leeftijd toe tot Plato's Academie en bleef daar tot Plato's dood in 347 voor Christus. In 343 vroeg koning Philippos hem naar Pella te komen om zijn dertienjarige zoon te onderwijzen, de latere Alexander de Grote; dat onderricht duurde vermoedelijk twee of drie jaar. In 335 richtte Aristoteles in Athene zijn eigen school op, genoemd naar het aan Apollo Lykeios gewijde terrein: het Lyceum.

Van wie is werk bewaard, en van wie niet?

Welke namen bekend zijn, hangt vooral af van wat er bewaard is gebleven. De lijst van bekende Griekse filosofen is daarom kort: van de vroege denkers is geen enkel volledig werk over. Wat er is, bestaat uit twee soorten materiaal die vakmensen gescheiden houden. Fragmenten zijn letterlijke citaten uit hun boeken; testimonia zijn verslagen van wat zij volgens anderen vonden. Beide bereikten ons doordat latere schrijvers als Aristoteles, Theophrastus en Simplicius ze aanhaalden.

Ook bij de bekendste namen is de tekst anders dan je zou verwachten. Van Socrates is niets van eigen hand bewaard. De teksten van Aristoteles zijn geen uitgegeven boeken maar collegemateriaal voor een kleine kring: aantekeningen, herwerkte versies en lopende onderzoeksverslagen. Dat is te merken aan de stijl, die droog en opsommend is. Wie zich verder in deze periode wil verdiepen, vindt de ingang bij de andere onderwerpen in de Griekse cultuur.

Veelgestelde vragen