Artemis, de Griekse godin van de jacht

Domein

Jacht, wildernis en wilde dieren, geboorte en opgroeiende meisjes

Ouders

Zeus en de titanendochter Leto

Tweelingbroer

Apollo

Geboorteplaats

Delos volgens de meeste bronnen; Efeze claimde de eer ook

Attributen

Boog en pijlenkoker, korte tunica, hinde, jachthonden

Vaste bijnamen

Potnia theron (meesteres van de dieren), Agrotera (de jaagster)

Romeinse naam

Diana

Oudste bronnen

Homerus en Hesiodus, achtste tot zevende eeuw v.Chr.

Wie Artemis is en waar zij over gaat

Artemis is in de Griekse mythologie de godin van de jacht. Zij trekt met pijl en boog door de bergen, heerst over het wild dat daar leeft en laat zich door geen man en geen god binden. De zevenentwintigste Homerische hymne vat haar in zijn openingsregels samen: de reine maagd met gouden pijlen, die de honden aanvoert en herten neerlegt, zuster van Apollo. Haar vader is Zeus, haar moeder de titanendochter Leto.

Daarnaast heeft zij een tweede terrein dat minder bekend is. Dezelfde godin die wild doodt, waakt ook over wat jong is: pasgeboren dieren, meisjes die opgroeien en vrouwen die op het punt staan te bevallen. In de Griekse steden werd zij daarvoor veel aangeroepen, en in haar heiligdommen zijn vooral kinderbeeldjes en vrouwensieraden gevonden, geen wapens.

Wat de naam Artemis betekent

In het oud-Grieks heet zij Ἄρτεμις, in modern Grieks Άρτεμις; de tekens en accenten lees je terug in het Griekse alfabet. Waar die naam vandaan komt, weet niemand zeker. Etymologen verwerpen de afleiding van arktos (beer) en houden het op een voor-Griekse oorsprong, dus op een woord dat ouder is dan het Grieks in de regio. Oud is de naam wel: in Lineair B, het schrift van de Myceense paleizen, komen vormen voor die als Artemis worden gelezen, en in Klein-Azië duiken verwanten op zoals het Lydische Artimus.

Godin van de jacht in vijf letters: Diana of Artemis?

Zoek je in een kruiswoordpuzzel de godin van de jacht in 5 letters, dan is Artemis het verkeerde antwoord: die naam heeft er zeven. Het woord van vijf letters is Diana, de Romeinse godin met wie Artemis werd gelijkgesteld. Puzzelwoordenboeken geven bij dezelfde omschrijving naast Artemis ook Cynthia met zeven letters, en dat is strikt genomen Artemis nog een keer: Cynthia betekent zij van de Kynthos, de berg op Delos waar zij geboren zou zijn.

Met Diana kwam de maan erbij, en die hoort niet bij de vroege Griekse bronnen. Bij Homerus is Artemis jaagster en is de maan het terrein van Selene. Pas in de latere traditie schuiven die twee in elkaar en krijgt Artemis maannamen als Phoebe en Cynthia. Kom je Artemis vandaag als maangodin tegen, dan gaat dat terug op de Romeinse en nog latere traditie.

Geboren op Delos, geclaimd door Efeze

Het geboorteverhaal begint bij haar moeder. Leto was zwanger van Zeus, en Hera joeg haar daarom de hele aarde rond tot zij op Delos uitkwam, schrijft de mythenverzamelaar Apollodorus. Delos is een klein, kaal eiland in de Cycladen, midden in de Egeïsche Zee, en het groeide uit tot het belangrijkste heiligdom van de tweeling. Apollo en Artemis horen in bijna elke bron bij elkaar: zij treden samen op, straffen samen en worden samen aangesproken als de kinderen van Zeus en Leto. Het eiland stond vooral bekend om het heiligdom van Apollo; Artemis had er haar eigen tempel binnen hetzelfde complex.

Efeze, aan de kust van het huidige Turkije, bestreed die claim. Strabo beschrijft daar een cypressenbos Ortygia, met de plek waar Leto volgens die traditie beviel, de rivier waarin zij zich waste en de olijfboom waaronder zij uitrustte. Diezelfde naam komt elders terug: in de Odyssee doodt Artemis de jager Orion in Ortygia, zonder dat het epos zegt welke plek bedoeld is. Zo hadden twee steden elk hun eigen geboorteverhaal; welke van de twee tradities de oudste is, valt niet vast te stellen.

Wat Artemis van Zeus vroeg

De scherpste karakterschets staat bij Callimachus, een dichter uit de derde eeuw v.Chr. Daar zit Artemis als kind op de knie van haar vader en somt zij op wat zij hebben wil: eeuwige maagdelijkheid, boog en pijlen, een tunica tot de knie zodat zij kan rennen, bergen om in te jagen en veel namen, zodat zij niet met haar broer hoeft te wedijveren. Zij vraagt in dezelfde adem om steden en om een rol bij de bevalling, en krijgt zestig jonge Oceaniden als koor en twintig nimfen van Amnisos op Kreta als dienaressen.

Dat de jacht en het kraambed bij dezelfde godin horen, lijkt op het eerste gezicht vreemd. Wat die twee met elkaar verbindt, zijn overgangen: Artemis hoort bij de grens tussen wild en bewoond gebied, tussen kind en volwassene, en tussen zwanger zijn en moeder zijn. Haar bijnamen gaan daar rechtstreeks over, van Potnia theron, meesteres van de dieren, tot Locheia, zij van het kraambed. In Brauron aan de oostkust van Attica verbleven Atheense meisjes van ongeveer zeven tot tien jaar bij haar heiligdom als arktoi, beertjes, voordat zij volwassen werden; bij het bijheiligdom op de Akropolis droegen vrouwen hun verwachte kind aan haar op en lieten zij na een goede bevalling hun kleren achter.

Ook Hera brengt die rolverdeling ter sprake, en wel als verwijt. In de Ilias zegt zij tegen Artemis dat Zeus haar macht gaf over vrouwen en niet om met sterkere goden te vechten, en slaat zij haar vervolgens met haar eigen boog.

Wie door Artemis werd gestraft

Artemis is in de verhalen snel beledigd en zelden mild. De aanleiding is meestal dat iemand te dicht bij haar lichaam, haar wild of haar eer komt. Voor dezelfde straf geven de bronnen vaak verschillende redenen, zoals de tabel hieronder laat zien.

Bij Herakles loopt het anders af. Herakles moest van koning Eurystheus de hinde met de gouden horens vangen, het dier dat de Pleiade Taygete volgens Pindarus aan Artemis had gewijd; Taygete was een dochter van de titaan Atlas. Daarmee moest hij roven uit haar bezit, en volgens de overlevering was de opdracht ook bedoeld om de woede van de godin over de held af te roepen. Bij Apollodorus achtervolgt Herakles het dier een jaar lang zonder het te verwonden, en als Artemis hem aanspreekt, legt hij de schuld bij Eurystheus. Zij laat hem gaan.

Bron: Apollodorus, Bibliotheke, Perseus Digital Library

De grote liefde van Artemis: Orion

Als de grote liefde van Artemis wordt Orion genoemd, en dat gaat terug op één late bron die van de andere verhalen afwijkt. Hyginus noemt in zijn sterrenboek de schrijver Istrus, volgens wie Artemis van de jager Orion hield en bijna met hem trouwde. Apollo nam dat slecht op. Toen vermanen niet hielp, wees hij haar op een zwart puntje ver in de zee en wedde dat zij het niet zou raken. Zij wilde als scherpschutter bekendstaan, schoot, en doorboorde het hoofd van Orion. Daarna zette zij hem rouwend tussen de sterren.

Dat is niet de gangbare lezing. In de Odyssee treft Artemis hem met haar pijlen zonder dat liefde een rol speelt: de goden namen de dageraadsgodin Eos kwalijk dat zij hem had genomen. Apollodorus geeft twee andere redenen, een discuswedstrijd waarin Orion haar uitdaagde of geweld tegen haar gezellin Opis. Hyginus kent ook de versie waarin Orion opschepte dat hij elk dier kon doden, waarna de Aarde een schorpioen op hem afstuurde.

In de hoofdstroom van de verhalen is Artemis juist de godin zonder geliefde: zij vormt met Athena en Hestia het drietal onder de Griekse goden over wie Aphrodite geen macht heeft. Het liefdesverhaal met Orion komt alleen bij die ene verteller voor, en ook daar eindigt het met zijn dood door haar eigen pijl.

Van Efeze tot Korfoe: waar zij werd vereerd

Een van de grootste tempels van de Griekse wereld was voor Artemis. In Efeze begon het Artemision rond 550 v.Chr. onder de architect Chersiphron, mede gefinancierd door de Lydische koning Croesus, met volgens Plinius de Oudere marmeren zuilen van zo'n 13 meter in dubbele rijen. Antipater van Sidon rekende het tot de zeven wereldwonderen en vond dat de overige erbij verbleekten. In 356 v.Chr. stak Herostratus de houten dakbalken aan om beroemd te worden; zijn naam is inderdaad overgeleverd.

Die brand werd later als voorteken gelezen. Plutarchus meldt dat de tempel afbrandde op de dag dat Alexander de Grote werd geboren, en dat de schrijver Hegesias grapte dat het geen wonder was: de godin had haar handen vol aan die bevalling. Alexander bood later aan de herbouw te betalen als zijn naam op de inscriptie mocht komen, en de Efeziërs sloegen dat af.

De Artemis van Efeze zag intussen niet uit als een jaagster. Haar cultusbeeld staat kaarsrecht in een strakke hoes, met een reeks eivormige uitstulpingen op het bovenlichaam. Late christelijke schrijvers noemden haar daarom veelborstig, maar onderzoekers verwerpen die lezing: de uitstulpingen horen bij de kleding en niet bij het lichaam, en gelden meestal als scrota van geofferde stieren. Het gaat hier om een Anatolische godin die met de Griekse Artemis samenviel, en niet om een variant van de jaagster uit de Griekse verhalen.

Dichter bij huis, op Korfoe, stond rond 580 v.Chr. een van de eerste volledig stenen Dorische tempels, ook voor Artemis. Het westelijke fronton toont geen jachttafereel maar een rennende Medusa van bijna drie meter hoog, met Pegasus en Chrysaor naast zich; het beeldhouwwerk staat in het Archeologisch Museum van Korfoe. Op de gevel van een tempel voor Artemis stond dus niet per se een tafereel uit haar eigen verhalen; een afbeelding die kwaad moest afweren kon er ook staan.

Artemis vandaag: maanprogramma, plaatsnaam en appartement op Kos

De naam is nooit buiten gebruik geraakt. NASA noemde zijn maanprogramma Artemis en legt die keuze zelf uit: zij is de tweelingzus van Apollo en de godin van de maan. Die tweede aanduiding hoort bij de latere traditie en niet bij de vroege Griekse bronnen. Als verwijzing naar het Apolloprogramma van de jaren zestig is de naam wel goed gekozen.

In Griekenland zelf is Artemis ook gewoon een naam. Een voorstad van Athene in Oost-Attica heet sinds 1977 Artemida naar de godin; daarvoor heette de plaats Loutsa, en zij ligt op een paar kilometer van Brauron. Als meisjesnaam is Artemis er nog altijd gangbaar, en zoals bij veel Griekse goden dragen talloze bedrijven en accommodaties haar naam. Daarom komt een zoekopdracht op Artemis vaak op een vakantieadres uit: in Kos-stad staat een appartementencomplex Artemis, dat in Nederland een tijd onder het label Time to smile van TUI werd aangeboden. De Griekse Wiki beschrijft geen accommodaties. Zoek je de plaats zelf, dan staat die beschreven bij Kos-stad.

Veelgestelde vragen