Op deze pagina
- Periode
- ongeveer 800 tot 146 voor Christus
- Eigen naam
- Hellenen; hun land heette Hellas
- Staatsvorm
- enkele honderden zelfstandige stadstaten of poleis, geen eenheidsstaat
- Drie periodes
- archaïsch, klassiek, hellenistisch
- Olympische Spelen
- 776 voor Christus tot 393 na Christus, elke vier jaar in Olympia
- Einde van de oudheid
- 146 voor Christus, Romeinse overwinning bij Korinthe
- Grootste museum
- Nationaal Archeologisch Museum in Athene
De Grieken noemden zichzelf Hellenen
Het oude Griekenland was geen land. Het bestond uit enkele honderden min of meer zelfstandige stadstaten, poleis genoemd, elk met eigen wetten, munten, legers en feestdagen. Athene en Sparta waren geen provincies van één rijk, maar staten die ook onderling oorlog voerden. Wat de Grieken verbond was geen regering, maar hun taal, hun godenwereld en een handvol gedeelde heiligdommen. Waar de oudheid staat in de Griekse geschiedenis, lees je bij de andere periodes.
Zelf gebruikten ze het woord Grieken niet. Hun eigen naam was Hellenen en hun land Hellas, en zo heet Griekenland in het Grieks nog steeds. Grieken komt via het Latijnse Graeci van het Griekse Graikos, de naam die de Romeinen voor het hele volk gingen gebruiken. Bij Homerus staan Hellenen nog voor een kleine stam in Thessalië; zijn Grieken heten Achaërs, Danaërs en Argiven. Als verzamelnaam voor het hele volk verschijnt Hellenen pas later, onder meer in een inscriptie uit 584 voor Christus.
De drie periodes van de Griekse oudheid
De Griekse oudheid wordt in drie periodes verdeeld, en het helpt om te weten welke periode je voor je hebt. In de archaïsche tijd, ongeveer 800 tot 500 voor Christus, kregen de stadstaten hun vorm en stichtten ze kolonies. De klassieke tijd loopt van de Perzische inval in 480 voor Christus tot de dood van Alexander de Grote in 323 voor Christus. Daarna volgt de hellenistische tijd, die eindigt in 146 voor Christus, toen Rome bij Korinthe won.
Twee beroemde periodes vallen hierbuiten. De paleizen van de Minoïsche beschaving op Kreta zijn ruim duizend jaar ouder dan het Parthenon, en het Griekstalige Byzantijnse Rijk is christelijk en middeleeuws. Dat verschil merk je ook op reis: wie op Rhodos de ommuurde oude stad in loopt, ziet geen antieke stad maar een vesting die tussen 1309 en 1523 is gebouwd. Het antieke Rhodos ligt hogerop, bij Monte Smith boven Rhodos-stad.
| Periode | Jaren | Waaraan je die herkent |
|---|---|---|
| Archaïsch | ongeveer 800 tot 500 voor Christus | stadstaten en kolonies ontstaan, strakke jongensbeelden, eerste Olympische Spelen |
| Klassiek | 480 tot 323 voor Christus | Perzische oorlogen, Atheense democratie, Parthenon, tragedie en filosofie |
| Hellenistisch | 323 tot 146 voor Christus | koninkrijken van Alexanders opvolgers, Grieks als bestuurstaal van het oosten |
Bron: Ancient Greece, Engelse Wikipedia
De militaire opvoeding van Sparta en het bestuur van Athene
De stadstaten hadden dezelfde goden en dezelfde taal, maar niet dezelfde manier van besturen. Athene legde aan het eind van de zesde eeuw voor Christus de basis voor een bestuur waarin de burgers zelf stemden. Sparta is de stad uit de Griekse oudheid waar jongens vanaf hun zevende militair werden opgevoed, in een staatsopleiding die de agoge heette.
Over die militaire opvoeding weten we minder dan de verhalen doen vermoeden. Onze meest gedetailleerde bron, Plutarchus, schreef pas in de Romeinse tijd en was juist kritisch over de hardheid; Xenophon schreef als bewonderaar en Plato zag de agoge als voorbeeld voor zijn ideale staat. Geen van drieën was een Spartaan die zijn eigen jeugd beschreef. Datzelfde speelt breder: van de Griekse steden in de oudheid heeft Athene het meeste nagelaten, en veel van wat we over de andere steden weten, komt van Atheense schrijvers. Van een deel van de poleis rest niet meer dan een naam en een stadsmuur, zoals bij het antieke Potidaion aan de baai van Pigadia op Karpathos.
De twaalf Olympiërs en de spelen in Olympia
De goden waren wel gemeenschappelijk bezit. De twaalf Olympiërs woonden volgens de overlevering op de berg Olympus, met Zeus als hoogste; Ares was bij de Grieken de god van oorlog en bloedvergieten. Wie alle goden van de Grieken op een rij wil zetten, merkt dat er geen vaste lijst bestaat: elf namen staan in bijna elke opsomming, en de twaalfde plaats is in de ene bron voor Hestia en in de andere voor Dionysus. Hades hoorde er meestal niet bij, omdat zijn rijk niet op de Olympus lag. Om de Griekse goden uit elkaar te houden, heb je meer aan hun domein dan aan zo'n lijst.
In Olympia kwamen de steden bij elkaar. Volgens de overlevering begonnen de Olympische Spelen daar in 776 voor Christus bij het heiligdom van Zeus, en werden ze daarna elke vier jaar gehouden; zo'n tijdvak van vier jaar heette een olympiade. Voor de spelen gold in de hele Griekse wereld een wapenstilstand van drie maanden, zodat atleten en publiek uit het hele Middellandse Zeegebied naar Olympia konden reizen. De winnaar kreeg een krans van olijfbladeren uit het heilige bos en geen geldprijs. Vrouwen mochten niet aan de spelen zelf meedoen; voor hen waren er de Heraia, ook elke vier jaar. In 393 na Christus verbood keizer Theodosius alle heidense cultusfeesten, en daarmee kwam er een eind aan de spelen.
Bekende Grieken en waar je hun wereld terugvindt
De bekende Grieken van de oudheid komen voor een groot deel uit twee Atheense eeuwen: Socrates, die zelf niets opschreef, en de Griekse filosofen rond en na hem. Dat heeft vooral met de overlevering te maken: wat in Athene werd opgeschreven en later werd gekopieerd, bleef bestaan.
Wat er materieel over is, staat deels in een museum en deels nog op zijn plek. Het Nationaal Archeologisch Museum in Athene noemt zich het grootste archeologische museum van Griekenland en een van de belangrijkste ter wereld voor oude Griekse kunst. Op de vindplaats zelf zie je iets anders dan in een vitrine: de schaal van een bouwproject, en of het ooit is afgemaakt. De Portara van Naxos is de marmeren deuropening van een Apollotempel waaraan rond 530 voor Christus werd begonnen en die nooit af kwam. Hoe die wereld doorwerkt in de taal en de feesten van nu, loopt verder in de Griekse cultuur.
Veelgestelde vragen
Welke stad uit de Griekse oudheid had een militaire opvoeding?
Sparta. Zonen van volwaardige Spartaanse burgers gingen op hun zevende het ouderlijk huis uit en volgden tot hun eenentwintigste de agoge, waarna ze tot hun dertigste onder hetzelfde gezag bleven. Naast wapentraining en pijnbestendigheid hoorden daar jacht, dans, zang en redekunst bij. Helotten, andere niet-burgers en meisjes deden niet mee.
Wat zijn opvallende weetjes over de oude Grieken?
Drie dingen die vaak verrassen. De oude Grieken noemden zich geen Grieken maar Hellenen. De winnaar van de Olympische Spelen kreeg geen geld, maar een krans van olijfbladeren uit het heilige bos bij Olympia. En vrouwen deden niet aan die spelen mee: zij hadden in Olympia hun eigen vierjaarlijkse wedstrijden, de Heraia.
Bronnen
- Ancient Greece, Engelse Wikipedia · De drie periodes met hun jaren (archaïsch ongeveer 800 tot 500, klassiek 480 tot 323, hellenistisch 323 tot 146 voor Christus), het einde bij Korinthe in 146 voor Christus, de enkele honderden betrekkelijk zelfstandige poleis, de Atheense hervormingen aan het eind van de zesde eeuw en het gegeven dat de Grieken zichzelf als één volk zagen door taal, religie en cultuur · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Names of the Greeks, Engelse Wikipedia · Hellenen als eigen naam, Hellenen bij Homerus als kleine stam in Thessalië tegenover Achaërs, Danaërs en Argiven, het bredere gebruik vanaf een inscriptie uit 584 voor Christus en Grieken via het Latijnse Graeci uit het Griekse Graikos · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Olympia, World History Encyclopedia · 776 voor Christus als eerste spelen, Olympia als heiligdom van Zeus in de westelijke Peloponnesos, de vierjaarlijkse olympiade tot 393 na Christus, de pan-Helleense wapenstilstand van drie maanden, de olijfkrans uit het heilige bos, de Heraia voor vrouwen en het verbod van keizer Theodosius · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Agoge, Engelse Wikipedia · De instroom op zevenjarige leeftijd, het einde van de opleiding op eenentwintig en het gezag tot dertig jaar, de inhoud met gevechtstraining, pijnbestendigheid, jacht, dans, zang en retorica, de beperking tot zonen van Spartiaten, en Xenophon, Plato en de latere, kritische Plutarchus als bronnen · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Twelve Olympians, Engelse Wikipedia · Bevestigt dat er geen canonieke lijst van twaalf Olympiërs bestaat, dat de meeste lijsten elf vaste namen plus Hestia of Dionysus geven, dat Hades er doorgaans niet bij hoort omdat zijn rijk niet op de Olympus ligt, Ares als god van oorlog en bloedvergieten, en de Olympus als woonplaats · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Nationaal Archeologisch Museum, Athene · De eigen omschrijving als grootste archeologische museum van Griekenland en een van de belangrijkste ter wereld voor oude Griekse kunst · geraadpleegd 4 oktober 2026