Apollo, de Griekse god van muziek, orakels en genezing

Ouders

Zeus en de titanendochter Leto

Tweelingzus

Artemis, godin van de jacht

Domein

Muziek en poëzie, voorspelling, boogschieten, pest en genezing

Griekse naam

Apollon; Apollo is de Latijnse vorm

Belangrijkste symbolen

Lier, zilveren boog, lauwerkrans en drievoet

Heiligdommen

Delphi aan de Parnassus en zijn geboorte-eiland Delos

Oudste bronnen

De Ilias van Homerus en de Homerische hymne aan Apollo

Wie is Apollo en waar is hij de god van

Apollo is een van de twaalf Olympische goden uit de Griekse mythologie: zoon van Zeus en de titanendochter Leto, en tweelingbroer van Artemis. De vraag waar Apollo de god van is, heeft geen antwoord van één woord. Hij gaat over muziek en poëzie, over voorspelling, over de boog, en over ziekte en genezing tegelijk.

In de oudste bron noemt de god zijn domein zelf. In de Homerische hymne aan Apollo, een gedicht dat op naam van Homerus staat maar niet van hem is, spreekt hij nauwelijks geboren zijn eerste woorden: de lier en de gebogen boog zullen hem altijd dierbaar zijn, en hij zal de mensen de onfeilbare wil van Zeus verkondigen. Zo staan muziek, wapen en profetie in één zin bij elkaar, en die drie komen in de verhalen over hem telkens terug.

Anders dan de meeste Griekse goden heeft Apollo zelf nauwelijks één doorlopend verhaal. Zeus heeft zijn machtsovername en Herakles zijn twaalf werken; bij Apollo gaat het vooral om wat hij doet: muziek maken, de boog hanteren en namens zijn vader antwoord geven aan wie hem om raad komt vragen.

Apollo, Apollon of Appolo: welke spelling klopt

In het Grieks heet hij Apollon, Ἀπόλλων. De vorm Apollo die in het Nederlands gangbaar is, is zijn Latijnse naam: de Romeinen hadden geen eigen tegenhanger en namen de god met die kortere uitgang over. Wie Appolo of Appollo schrijft, bedoelt dezelfde god, maar die varianten met dubbele p zijn niet juist; de naam heeft één p en een dubbele l.

Wat de naam betekent, is onzeker. Naast het Attische Apollon bestond de Dorische vorm Apellon; de verklaring via apella, een vergadering binnen een afgebakende ruimte, wordt door taalkundigen als Beekes verworpen, die aan een voor-Griekse herkomst denkt. De Grieken zelf legden de naam graag uit via apollymi, verdelgen. Taalkundig houdt dat niet stand, maar het laat zien welke kant van de god zij in zijn naam meenden te herkennen.

Geboren op Delos: negen dagen weeën en een palmboom

Leto, zwanger van Zeus, zoekt in die hymne een plek om te bevallen, maar de landen weigeren haar uit angst voor de god die komt. Pas het kleine eiland Delos in de Cycladen durft. Daar ligt zij negen dagen en negen nachten in barensnood; op het laatst slaat zij haar armen om een palmboom en knielt in de wei. Zijn tweelingzus Artemis, de godin van de jacht, hoort bij hetzelfde geboorteverhaal.

Halverwege gaat de hymne over op Delphi. Het gedicht wordt verdeeld in een Delisch en een Pythisch deel, die veel onderzoekers voor oorspronkelijk zelfstandige hymnen houden: twee heiligdommen met elk hun eigen lied over dezelfde god.

Delos bleef zijn eiland. Volgens Plutarchus kregen de Deliërs van het orakel de opdracht het kubische altaar van Apollo te verdubbelen, een vraagstuk dat als het Delische probleem de wiskunde inging: met passer en lineaal is het bewijsbaar onoplosbaar. Hoe de Grieken zelf met getallen en maten werkten, is het onderwerp van de Griekse cijfers en het tellen.

Hoe Apollo aan het orakel van Delphi kwam

Het Pythische deel van de hymne vertelt hoe Apollo bij Krisa, onder de Parnassus, met zijn boog een grote opgezwollen drakin doodt die de streek teistert, en daar zijn tempel sticht. Zijn eerste priesters haalt hij van zee: in de gedaante van een dolfijn springt hij aan boord van een Kretisch schip uit Knossos en brengt de bemanning naar Delphi, waar zij hem als Delphinios moeten vereren.

Apollodorus vertelt het anders. Bij hem leert Apollo de voorspelkunst van Pan en komt hij in Delphi aan terwijl Themis daar de orakels geeft; de slang Python die het orakel bewaakt houdt hem van de kloof af, waarop hij haar doodt en het orakel overneemt. In de hymne sticht Apollo het heiligdom zelf; bij Apollodorus neemt hij een bestaand orakel over van een oudere godin. Welke van de twee versies de oudste is, valt uit de bronnen niet op te maken.

Zo ging een bezoek aan het orakel

De priesteres die voor Apollo sprak heette de Pythia, naar de gedode slang. Een consultatie kostte een hele dag en kon niet op elk moment: de overlevering wijst op één orakeldag per maand, de zevende, het getal dat het sterkst met Apollo werd verbonden. In de wintermaanden was er geen orakel, omdat de god dan bij de Hyperboreeërs verbleef.

De dag had een vaste orde. De Pythia waste zich bij de Kastalische bron, er werd laurier verbrand en een geit geofferd, en de bezoeker gaf een pelanos af, een offerkoek. Daarna sprak zij gezeten op een drievoet in de adyton, de ruimte waar niemand mocht komen, en priesters zetten haar woorden om in het antwoord dat de bezoeker meekreeg. Of op de voorhof werkelijk spreuken als ken jezelf en niets te veel waren ingesneden, is onzeker; antieke en moderne onderzoekers twijfelen daaraan.

De attributen en symbolen van Apollo

Een attribuut is het voorwerp waaraan je een figuur in beeld herkent. Bij Apollo zijn dat de lier en de boog, de twee dingen die hij bij zijn geboorte zelf noemt. Zijn bekendste symbool is de lier; de overige attributen komen elk uit een eigen verhaal.

Bron: World History Encyclopedia: Apollo

De laurier komt uit een Latijns gedicht

Het bekendste verhaal achter de lauwerkrans is niet Grieks maar Romeins. Bij Ovidius treft Cupido Apollo met een gouden pijl die liefde wekt en de nimf Daphne met een loden pijl die liefde afstoot; als hij haar achtervolgt, bidt zij om hulp en sluit de bast zich om haar: haar haren worden bladeren, haar armen takken. Apollo verklaart de laurier daarop tot zijn boom, om zijn hoofd, zijn pijlkoker en zijn lier, en voegt eraan toe dat ook Romeinse veldheren ermee bekranst zullen worden.

Met die laatste regel schrijft Ovidius voor zijn eigen publiek: hij legt Romeinse lezers uit waarom bij een triomftocht laurier wordt gedragen. In Delphi was de lauwerkrans toen al veel langer de prijs voor een winnaar.

Apollo of Helios: wie is de Griekse zonnegod

Apollo wordt vaak de zonnegod genoemd. In de oudste Griekse teksten is hij dat niet: de zon is daar Helios, die met zijn wagen langs de hemel rijdt. Apollo heeft wel een band met licht, via zijn vaste bijnaam Phoibos, stralend of zuiver. Dat verklaart een deel van de verwarring.

Vanaf de vijfde eeuw v.Chr. lopen de twee goden door elkaar. Het oudste bewaarde bewijs staat in een fragment van de tragedie Phaethon van Euripides, van rond 420 v.Chr., waar Klymene klaagt over Helios die de mensen terecht Apollo noemen. Dat woordspel gebruikt dezelfde verklaring van de naam via apollymi, verdelgen: de zon had haar kind verbrand. In het Latijn wordt Apollo minstens vanaf de eerste eeuw v.Chr. met Sol gelijkgesteld, al gebruiken de dichters de twee pas in de eerste eeuw n.Chr. door elkaar.

Het onderscheid helpt bij lezen en kijken. Gaat het bij Homerus of Hesiodus over de zon, dan is Helios bedoeld. Zie je in latere Europese kunst een Apollo met zonnewagen of stralenkrans, dan gaat het om de god die met Helios is samengevallen en niet om de orakelgod van Delphi.

Pest en genezing door dezelfde god

De Ilias begint met Apollo. De priester Chryses, wiens dochter Agamemnon niet wil vrijgeven, bidt tot de god van de zilveren boog, de Sminthische god, en vraagt of de Danaërs met zijn pijlen voor zijn tranen willen betalen. Apollo daalt van de Olympus, zijn komst is als de nacht, en negen dagen lang treffen zijn pijlen het legerkamp, eerst de muildieren en de honden, daarna de mannen zelf.

Dat dezelfde god ziekte stuurt en geneest, was voor Griekse lezers geen tegenstrijdigheid. Wie de ziekte zendt, kan haar ook weer wegnemen, en daarom richtte men zich bij een epidemie tot de god die haar had gestuurd. Zijn bijnaam Paian betekent heler. In de Ilias laat Apollo de pest ook weer ophouden zodra het onrecht tegen zijn priester is hersteld.

Via zijn zoon is Apollo ook met de Griekse geneeskunde verbonden. Volgens Apollodorus doodde Apollo de ontrouwe Koronis; hun kind griste hij van de brandende lijkbaar weg en bracht hij bij de centaur Chiron, die Asklepios de geneeskunst leerde. De raaf die de ontrouw had verklikt, maakte hij zwart in plaats van wit.

De Romeinen namen hem vooral om deze kant over. Tijdens een pestepidemie in 433 v.Chr. werd hem in Rome een tempel toegezegd, in 431 v.Chr. ingewijd door consul Gaius Iulius Mento en gewijd aan Apollo Medicus, Apollo de arts; omdat hij daar een vreemde god was, moest die tempel buiten het pomerium staan, de gewijde stadsgrens. Als Romeinse god werd Apollo in Rome dus eerst om zijn genezende kant vereerd, niet als lierspeler of orakelgod.

Waar je Apollo in Griekenland nog tegenkomt

In Delphi, op de flank van de Parnassus, is de tempel waarvan je de resten ziet de derde op die plek, van rond 330 v.Chr. In Athene stond Apollo midden in het dagelijks leven: aan de westzijde van de Agora van Athene liggen de resten van de tempel van Apollo Patroos, Apollo van de vaderen. De Atheners rekenden zich tot de Ioniërs en leidden hun afkomst terug op Ion, een zoon van Apollo; daarmee was hij hun voorouderlijke god, bij wie families en fratrieën, onderverdelingen van de burgerij, hun cultus hadden. De Ionische tempel is rond 306 tot 300 v.Chr. gebouwd en het kolossale cultusbeeld was van de beeldhouwer Euphranor.

Zie je in een museum of op een opgraving een jonge man met een lier of een boog, en ligt er een drievoet, een laurier of een halve bol in de buurt, dan kijk je vrijwel zeker naar Apollo.

Veelgestelde vragen