Herakles (Hercules) en zijn twaalf werken

Soort figuur

Sterfelijke held, zoon van Zeus; na zijn dood onder de goden opgenomen

Griekse naam

Herakles; de Latijnse vorm is Hercules, via het Etruskische Hercle

Ouders

Zeus en Alkmene, de vrouw van Amphitryon

Eerdere naam

Alkides of Alkaios, naar zijn grootvader

Opdrachtgever

Eurystheus, koning van Mycene

Bekendste verhaal

De twaalf werken, in het Grieks de dodekathlos

Vaste attributen

De huid van de leeuw van Nemea, een knots, pijl en boog

Oudste bronnen

Ilias en Odyssee van Homerus en de Theogonie van Hesiodus, rond 700 v.Chr.

Wie is Herakles, en waarom heet hij ook Hercules

Herakles is in de Griekse mythologie een held en geen god van geboorte: een zoon van Zeus en Alkmene, de vrouw van Amphitryon. Bij Apollodorus neemt Zeus de gedaante van Amphitryon aan, waarna Alkmene een tweeling baart: Herakles van Zeus, een nacht ouder, en Iphikles van Amphitryon. Dat verschil in vaders is in het verhaal belangrijk: het verklaart zijn kracht, en het verklaart waarom Hera, de vrouw van Zeus, hem vervolgt.

Hercules is dezelfde figuur onder een andere naam. Herakles is de Griekse vorm; Hercules is de Latijnse, die via het Etruskische Hercle in het Latijn terechtkwam. Een Nederlandse tekst over Hercules gaat dus over deze Griekse held. Tot de twaalf Griekse goden van de Olympus hoort hij niet; in de verhalen komt hij pas na zijn dood bij hen terecht.

Wat de naam Herakles betekent

Herakles, in Grieks schrift Ἡρακλῆς, bestaat uit Hera en -kles, van kleos, dat roem of goede naam betekent: roem van Hera. De godin die hem in de verhalen vervolgt, staat dus in zijn eigen naam. Diodorus van Sicilië verklaart het zo: de held heette eerst Alkaios, naar zijn grootvader, en kreeg zijn nieuwe naam omdat hij zijn roem dankzij Hera verwierf. Bij Apollodorus valt die naamswisseling veel later, als de Pythia, de priesteres van Apollo in Delphi, hem voor het eerst Herakles noemt in plaats van Alkides.

Waarom hij twaalf jaar voor Eurystheus moest werken

Waarom een held met zoveel kracht opdrachten uitvoert voor koning Eurystheus, legt Homerus uit in het negentiende boek van de Ilias. Zeus zwoer dat er die dag een man uit zijn bloed geboren zou worden die over al zijn buren zou heersen. Hera liet hem die eed zo formuleren dat hij gold voor wie die dag als eerste ter wereld kwam, en hield daarna de geboortegodin Eileithyia tegen. Zo kwam Eurystheus eerder dan Herakles, en kreeg hij de heerschappij waarvoor de ander bedoeld was.

Aan de opdrachten zelf gaat een moord vooraf. Apollodorus vertelt dat Hera hem met waanzin sloeg, waarna hij zijn eigen kinderen bij Megara en twee kinderen van Iphikles in het vuur gooide. Na zijn verbanning en reiniging vroeg hij in Delphi waar hij moest wonen. Het antwoord was Tiryns, in dienst van Eurystheus: twaalf jaar, tien opdrachten, en daarna onsterfelijkheid. In die versie zijn de werken tegelijk een boetedoening en de voorwaarde voor zijn onsterfelijkheid.

De twaalf werken van Herakles

De reeks opdrachten die Eurystheus hem gaf, heet de twaalf werken, in het Grieks de dodekathlos. De lijst hieronder volgt de ordening van Apollodorus, de mythenverzamelaar die de meeste Nederlandse navertellingen voedt. De opdrachten voeren hem steeds verder van huis: de eerste zeven spelen op de Peloponnesos en op Kreta, binnen enkele dagreizen van Mycene, de latere in Thracië, aan de Zwarte Zee, in het uiterste westen en in het dodenrijk.

Bij het tweede werk sneed Herakles de gedode hydra open en doopte hij zijn pijlen in haar gal; dat gif komt verderop in zijn leven terug. Het derde werk gold de hinde met de gouden horens die aan Artemis was gewijd, en bij het elfde nam hij volgens Apollodorus de hemel over van de titaan Atlas, die in zijn plaats de appels ging halen.

Bron: Apollodorus, Bibliotheke 2.5.1-2.5.12

Waarom het twaalf werken zijn en niet tien

Het orakel in Delphi sprak bij Apollodorus over tien opdrachten, maar het werden er twaalf, omdat Eurystheus twee werken niet meetelde. De hydra ging niet door omdat Herakles die niet alleen had verslagen, maar met hulp van zijn neef Iolaos, die de afgeslagen nekken dichtschroeide. De stallen van Augias werden evenmin erkend, in de overlevering omdat Herakles zich had laten betalen, in een andere uitleg omdat de omgeleide rivieren het werk deden. Na acht jaar en een maand verlangde Eurystheus daarom als elfde opdracht de gouden appels, en als twaalfde Kerberos.

Niet elke bron legt het zo uit. Bij Diodorus van Sicilië draagt het orakel meteen twaalf werken op, en zijn volgorde wijkt op drie plaatsen af: het derde en vierde, het vijfde en zesde en het elfde en twaalfde werk staan bij hem omgekeerd. Twee lijsten met de twaalf werken van Herakles kunnen daarom van elkaar verschillen zonder dat een van beide fout is.

Het getal twaalf is ouder dan deze twee auteurs. De Grieken schreven de vaste reeks toe aan een verloren epos van Peisandros uit de zevende of zesde eeuw v.Chr. Het oudste overzicht dat bewaard is gebleven, is geen tekst maar beeldhouwwerk: de tempel van Zeus in Olympia, een van de grootste Griekse tempels, had twaalf metopen met de werken, zes boven de oostelijke en zes boven de westelijke voorhal, gemaakt rond 470 tot 457 v.Chr. De panelen zijn te zien in het Archeologisch Museum van Olympia.

Wat de Zuilen van Herakles precies zijn

De Zuilen van Herakles, in de Latijnse naamsvorm de Zuilen van Hercules, horen bij het tiende werk. Apollodorus schrijft dat Herakles op weg naar de runderen van Geryon bij Tartessos kwam en daar twee zuilen tegenover elkaar oprichtte, op de grens van Europa en Libië, als tekens van zijn reis. Bedoeld is de plek die nu de Straat van Gibraltar heet. De noordelijke zuil is de rots van Gibraltar, in de oudheid Calpe; over de zuidelijke bestaat geen overeenstemming, met Jebel Musa in Marokko en de Monte Hacho bij Ceuta als kandidaten.

Wat die zuilen zijn, was in de oudheid al in discussie. Strabo noemt drie opvattingen: de twee bergen, de eilandjes ervoor, of de bronzen zuilen van acht el in de tempel van Herakles bij Gades, het huidige Cádiz. De inwoners van Gades hielden het op die bronzen zuilen, omdat de bergen bij de zeestraat volgens hen in niets op zuilen lijken. Strabo vond dat minder redelijk: op die zuilen stonden de bouwkosten van de Phoeniciërs, terwijl een gedenkteken voor Herakles zijn daden hoort te noemen.

Ook over het ontstaan van de zeestraat verschillen de bronnen. Bij Diodorus vernauwt Herakles de bestaande doorgang om zeemonsters uit de binnenzee te houden, terwijl anderen zeggen dat hij de werelddelen juist doorbrak en de oceaan binnenliet; die keuze laat hij aan de lezer. In antieke teksten dienen de zuilen vooral als grenspunt van de bekende wereld. Plato legt het eiland Atlantis net buiten die grens.

Hoe Herakles stierf en god werd

Het gif van de hydra maakte een eind aan zijn leven. Apollodorus vertelt dat zijn vrouw Deianeira hoorde van zijn liefde voor Iole en daarom een hemd insmeerde met het bloed van de centaur Nessos, in de veronderstelling dat het een liefdesmiddel was. Nessos was eerder door een pijl van Herakles geraakt, dus zat in dat bloed het gif uit het tweede werk. Zodra het hemd warm werd, vrat het zijn huid aan; Deianeira verhing zich toen ze begreep wat ze had gedaan.

Op de berg Oita liet hij een brandstapel bouwen. Poias stak die aan en kreeg daarvoor zijn boog, waar andere bronnen diens zoon Philoktetes noemen. Tijdens het branden schoof een wolk onder Herakles en bracht hem met een donderslag naar de hemel. Hesiodus kent die uitkomst al rond 700 v.Chr.: in de Theogonie heeft Herakles zijn zware werk volbracht en woont hij onder de onsterfelijken, zonder zorgen en zonder ouderdom, met Hebe als vrouw, de dochter van Zeus en Hera. In die versie is Hera, die hem zijn leven lang vervolgde, de moeder van zijn vrouw.

Is Herakles een god of een held

Of je Herakles een god of een held moet noemen, en of er daarnaast een god Hercules bestaat, beantwoorden de bronnen niet eenduidig. In het elfde boek van de Odyssee ziet Odysseus in de onderwereld de schim van Herakles, terwijl de dichter er meteen bij zegt dat de held zelf bij de onsterfelijke goden aan het feestmaal zit. In één passage komt hij dus in twee gedaanten voor.

De Griekse eredienst loste dat praktisch op. Herodotus schrijft in de vijfde eeuw v.Chr. dat de Grieken die het verstandigst handelen twee heiligdommen voor Herakles hebben: aan de ene offeren ze als aan een onsterfelijke met de naam Olympisch, aan de andere brengen ze dodenoffers als aan een held. Een heldenoffer hoort bij een gestorvene en zijn graf, een godenoffer bij een bewoner van de Olympus. Bij een altaar voor Herakles staat dus niet vast welke van de twee bedoeld is; de vorm van het heiligdom en het soort offer wijzen dat uit.

Herakles kwam ook buiten de verhalen zelf terug. Xenophon bewaarde een verhaal van de sofist Prodikos waarin de jonge Herakles op de overgang naar de jongemanstijd gaat zitten omdat hij niet weet welke weg hij kiezen moet, waarna Deugd en Ondeugd hem elk hun leven voorhouden. In het onderwijs van Griekse filosofen diende hij zo als voorbeeld van iemand die moet kiezen.

Veelgestelde vragen