Het Griekse alfabet

Aantal letters

24, van alfa tot omega

Vierde letter

Delta (Δ δ)

Taal

Nieuwgrieks

Herkomst

Fenicisch schrift van 22 consonanten

Oudste inscripties

Ongeveer 770 tot 750 v.Chr.

Eerste in zijn soort

Oudste schrift dat klinkers systematisch schrijft

Accent

Eén accentteken, monotonisch sinds 1982

Unicode

U+0370 tot U+03FF

Vierentwintig letters, van alfa tot omega

Het woord alfabet komt van de eerste twee letternamen, alfa en bèta. De vierde letter van het Griekse alfabet is delta (Δ δ), en die volgorde lag vast omdat de Grieken hun letters ook als cijfers gebruikten: alfa was 1, bèta 2 en delta 4. Deze pagina hoort bij het overzicht over de Griekse taal.

Eén letter heeft twee kleine vormen: sigma schrijf je als σ midden in een woord en als ς aan het einde. De tabel geeft per letter de klank in het Nieuwgrieks en de Latijnse letter die Griekenland zelf gebruikt, volgens de norm ELOT 743. Die laatste kolom verklaart waarom een ticket naar de Griekse eilanden Chios zegt en niet Hios. Veel namen en begrippen uit de Griekse cultuur zijn op dezelfde manier naar ons schrift overgezet.

Bron: Wikipedia: Greek alphabet en Romanization of Greek

Vijf hoofdletters die anders klinken dan ze lijken

Veertien van de 24 hoofdletters zien eruit als een letter die je al kent: Α, Β, Ε, Ζ, Η, Ι, Κ, Μ, Ν, Ο, Ρ, Τ, Υ en Χ. Bij negen daarvan klopt de klank ook met wat je verwacht: Α, Ε, Ζ, Ι, Κ, Μ, Ν, Ο en Τ. Die hoef je niet te leren.

Bij de andere vijf klopt de klank niet met de vorm, en daar gaat het bij het Griekse alfabet leren meestal mis. Β is een v, dus Βόλος is Volos. Η is geen h maar ie. Ρ is geen p maar een r, zodat ΡΟΔΟΣ Rodos oplevert. Υ is geen y maar opnieuw ie. En Χ is geen ks maar de ch van lachen, zoals in Χαλκιδική, Chalkidiki. Dat de bèta een v werd, verklaart ook de spelling van Griekse voornamen als Vasilis en Vangelis en van de uitgangen van Griekse achternamen, waar -όπουλος -opoulos wordt.

De Griekse y en de Griekse i

Wie zoekt op de Griekse y kan twee dingen bedoelen. De Griekse letter is ypsilon (Υ υ): de hoofdletter lijkt op een Y, de kleine letter eerder op een u. Maar onze eigen y komt er ook vandaan. Het Latijn nam ypsilon in de eerste eeuw voor Christus over voor Griekse leenwoorden en noemde de letter i graeca, Griekse i; die naam leeft voort in het Nederlandse Griekse ij en i-grec.

De Griekse i is iota (Ι ι). Lastig is dat ypsilon in het Nieuwgrieks niet als een y klinkt. Het Nieuwgrieks heeft vijf klinkers, en de ie-klank wordt op zes manieren geschreven: η, ι, υ, ει, οι en υι. In de spelling bleven de oude verschillen staan, ook nadat de klanken met elkaar samenvielen. Eén woord kan er meerdere bevatten: in υγεία, gezondheid, het woord uit wat je zegt als de glazen omhoog gaan, staat de ie-klank eerst als υ en dan als ει. Voor wie leest is dat handig, want alle zes klinken gelijk. Voor wie schrijft is het lastiger: je kunt uit de klank niet opmaken welke van de zes je nodig hebt. Datzelfde speelt bij de Griekse woorden die je op vakantie gebruikt.

Hoofdletters, het accent en de slot-sigma

Hoofdletter en kleine letter lopen in het Grieks soms ver uiteen: Γ en γ, Λ en λ, Π en π, Σ en σ. Twee dingen gebeuren daarbij alleen in kleine letters. De slot-sigma ς bestaat niet als hoofdletter, dus σας wordt in kapitaal ΣΑΣ. En het accent verdwijnt.

Het Nieuwgrieks zet sinds 1982 één accentteken op de beklemtoonde lettergreep, maar in volledig kapitaal laat je dat weg: Αθήνα met accent, ΑΘΗΝΑ zonder, met dezelfde uitspraak. Wat dat teken doet, zie je bij goedemorgen en de andere begroetingen: in καλημέρα wijst het de derde lettergreep aan. Eén teken blijft in hoofdletters wel staan: de twee puntjes die in het Nederlands trema heten en in het Grieks διαλυτικά. Ze geven aan dat een klinker niet bij de letter ervoor hoort: zonder trema leest οι als één ie-klank, met trema spreek je ze los uit, zoals in προϊόν (product).

Van Fenicisch schrift naar vierentwintig letters

Het Griekse alfabet gaat terug op het Fenicische schrift: 22 tekens, alleen voor medeklinkers, geschreven van rechts naar links. De Grieken namen alle 22 over, gebruikten vijf van die tekens voor een klinker en voegden omega toe voor de lange o. Daarmee is dit het oudste bekende schrift dat klinkers systematisch opschrijft. In de letternamen zit de herkomst nog: alfa komt van alp, rund, bèta van bet, huis, en delta van dalt, deur.

De oudste Griekse inscripties dateren van ongeveer 770 tot 750 voor Christus, en lang bestond er niet één alfabet maar een reeks plaatselijke varianten in de steden rond de Egeïsche Zee. Athene stapte in 403 of 402 voor Christus over op de Ionische variant van 24 letters, en dat is de rij van vandaag.

Griekse tekens buiten het Grieks

Wie zoekt op Griekse tekens en hun betekenis komt vaker bij de wetenschap uit dan bij de taal. Wat zo’n teken daar betekent, verschilt per vakgebied en heeft niets met het Grieks te maken. Twee tekens liggen officieel vast: van alle SI-voorvoegsels heeft er precies één een Grieks symbool, μ voor micro, en Ω is het teken voor de ohm. Δ gaf de rivierdelta haar naam, naar de driehoekige vorm van de hoofdletter.

Dat het eigen tekens zijn en geen variant van de Latijnse, merk je zodra je ze typt: Unicode geeft het Grieks een eigen blok, U+0370 tot U+03FF, dus de Griekse Α en de Latijnse A zijn verschillende tekens die op je scherm identiek zijn. Omgekeerd lees je met deze 24 letters woorden die je al kent: ούζο is ouzo, en de jachtgodin Artemis staat er als Άρτεμις, met het accent op de eerste lettergreep.

Griekse puzzelvragen met vier letters

Een deel van de vragen over Griekse letters komt uit een kruiswoordpuzzel. Daar betekent letters iets anders: niet een teken uit het alfabet, maar het aantal posities in het antwoord. Bij twee van de antwoorden hieronder valt nog iets op. De kaas heet in het Grieks φέτα, maar het woord is Italiaans: fetta betekent schijf, vermoedelijk naar het snijden van de kaas om hem in vaten te doen. En Zeus is wel de oppergod, maar de onderwereld hoorde in de gangbare verdeling bij zijn broer Hades.

Veelgestelde vragen