Griekse goden en godinnen: wie is wie

Woonplaats in de mythen

De berg Olympus; hoogste top Mytikas, 2.917,7 meter

Hoogste god

Zeus, god van de hemel en de bliksem

Koningin der goden

Hera, zuster en vrouw van Zeus, godin van het huwelijk

Vaste kern

Elf Olympiërs in elke lijst, plus Hestia of Dionysos als twaalfde

Voedsel en drank

Ambrosia en nektar; in hun aderen stroomt ichor in plaats van bloed

Oudste uitgebreide bron

Theogonie van Hesiodus, rond 700 v.Chr.

Wat is een Griekse god precies?

Een Griekse god is in de Griekse mythologie een onsterfelijk wezen met een eigen werkterrein: Zeus de hemel en de bliksem, Poseidon de zee, Demeter het graan. Wat de goden onderscheidt van helden, titanen en monsters is hun onsterfelijkheid, niet de omvang van hun macht. Een god die een gevecht verliest of gewond raakt, is daarna nog steeds god.

Die goden stonden midden in het leven van het oude Griekenland: er werd voor ze geofferd, er werden tempels voor ze gebouwd en er werden wedstrijden ter ere van ze gehouden. Wie zich in de Griekse cultuur verdiept, komt ze overal tegen. Deze mythologische goden hoorden bij de godsdienst van het oude Griekenland: ze hadden een altaar, een priester en een eigen feest.

Waarom er geen vaste lijst van alle Griekse goden bestaat

Zoek je een lijst van Griekse goden, dan geeft elke bron een ander aantal: er was geen kerk of concilie dat vastlegde wie meedeed. Hesiodus zette rond 700 v.Chr. in zijn Theogonie een stamboom op van de oudste machten naar Zeus, met daarin ook gestalten die wij personificaties zouden noemen. De Nacht (Nyx) baart bij hem de Dood (Thanatos) en de Slaap (Hypnos); Styx baart Nike. De betekenis van die namen is doorzichtig: Nike betekent overwinning, Nyx nacht, Gaia aarde.

Elke streek had bovendien eigen goden en feesten, en soms wist men niet eens wie er op een altaar werd vereerd: Pausanias zag in de tweede eeuw n.Chr. bij Athene altaren voor goden die hij aanduidt als de onbekende goden. Een complete lijst van alle Griekse goden bestaat daarom niet; elke auteur maakte zijn eigen keuze.

De twaalf Olympische goden en hun domein

De twaalf Olympische goden, ook wel de Olympiërs, vormen de kern van het Griekse pantheon. Elf namen staan in vrijwel elke opsomming, elk met een eigen functie: Zeus als hoogste god, Hera, Poseidon, Demeter, Athena, Apollo, Artemis, Ares, Aphrodite, Hephaistos en Hermes. Over de twaalfde plaats bestaat verschil van mening: in de ene lijst staat Hestia, godin van het haardvuur, in de andere Dionysos, god van de wijn en de roes. Beide tellingen komen in de bronnen voor.

Het getal twaalf is oud. Thucydides noemt een altaar van de twaalf goden dat rond 522 v.Chr. in Athene werd opgericht, en Pindarus spreekt rond 480 v.Chr. over de twaalf heersende goden. Welke twaalf goden daarbij hoorden, schreef geen van beiden op. Wil je een nog kortere lijst, neem dan de zes belangrijkste Olympische goden: de kinderen van Kronos en Rheia, dus Zeus, Poseidon, Hades, Hera, Demeter en Hestia.

Bron: Wikipedia: Twelve Olympians

Waarom Hades niet in het rijtje van twaalf staat

Hades is een broer van Zeus en Poseidon en een van de machtigste goden die er zijn, maar hij hoort doorgaans niet bij de Olympiërs. Dat heeft niets met rangorde te maken: als Griekse god van de onderwereld woont hij onder de aarde en niet op de Olympus, net als Persephone, de dochter van Demeter die hij volgens Hesiodus met instemming van Zeus wegvoerde.

Een tweede misverstand gaat over de dood zelf: Hades heerst over de doden, maar hij is niet de Griekse god van de dood. Die rol hoort bij Thanatos, bij Hesiodus een kind van de Nacht. Hades haalt de doden niet op, hij ontvangt ze in zijn rijk.

Griekse godinnen en hun domein

Bij de namen van Griekse goden denken veel mensen eerst aan de mannen, maar een groot deel van het pantheon bestaat uit vrouwelijke goden. Hera is de koningin der goden: zuster en vrouw van Zeus, godin van het huwelijk, van vrouwen en van het gezin. Bij Hesiodus baart zij hem Hebe, Ares en Eileithyia, de godin van barende vrouwen; toen zij ruzie had met Zeus bracht ze Hephaistos zelfs zonder hem ter wereld.

De bekendste geboorte uit de Griekse mythologie is die van Athena. Zij is de Griekse godin die uit het hoofd van Zeus werd geboren: Zeus had haar moeder Metis ingeslikt omdat voorspeld was dat die een zoon zou krijgen die hem van de troon zou stoten. Hesiodus zegt alleen dat Zeus haar uit zijn eigen hoofd voortbracht; Apollodorus vult eeuwen later aan dat Prometheus of Hephaistos dat hoofd met een bijl opende, waarna Athena gewapend naar buiten sprong. Als godin van de wijsheid en van de doordachte kant van oorlog staat zij tegenover Ares, de Griekse god van de oorlog en van het geweld op het slagveld.

Aphrodite is de Griekse godin van de liefde en de schoonheid, Artemis de jageres van de wilde dieren en de bevalling, later ook met de maan verbonden, Demeter die van het graan en de vruchtbaarheid, Hestia die van het haardvuur. Buiten de twaalf zijn er meer vrouwelijke Griekse goden: Gaia is de aarde zelf, Selene de maan naast haar broer Helios, Nyx de nacht en Hekate de godin van spoken en toverij.

Nike is de Griekse godin van de overwinning, in de strijd en in wedstrijden. Bij Hesiodus is zij een dochter van Styx en de titaan Pallas, en in de kunst is zij altijd gevleugeld. Haar beroemdste beeld is de Nike van Samothrake in het Louvre. In 1971 ging haar naam naar een Amerikaans sportmerk, op voorstel van medewerker Jeff Johnson.

Goden buiten de twaalf: wind, geneeskunde en het wild

Rond de Olympiërs staat een veel grotere groep goden. Zo had elke windrichting een eigen god. Boreas is de Griekse god van de noordenwind die koude winterlucht aanvoert, en met Zephyros (west), Notos (zuid) en Euros (oost) vormt hij de Anemoi. Ze staan onder Aiolos, die de winden beheert en ze in de Odyssee aan Odysseus meegeeft.

Voor ziekte ging men niet naar Apollo maar naar zijn zoon Asklepios, de Griekse god van de geneeskunde, in wiens heiligdommen zieken overnachtten om hun dromen door een priester te laten uitleggen. Pan is de god van het wild en de herders. Zo heeft vrijwel elk deel van de wereld een eigen god: Hephaistos het vuur, Poseidon het water en de zee, Ouranos de hemel vóór Zeus en Thanatos het sterven.

Titanen, helden en monsters: wie geen god is

Een deel van de bekendste namen uit de Griekse mythen hoort niet bij de Olympische goden, en soms helemaal niet bij de goden. Alleen goden zijn onsterfelijk; helden en monsters kunnen sterven. Atlas is een titaan, een god uit de generatie vóór de Olympiërs. Na de nederlaag van de titanen moest hij de hemel dragen, niet de aarde: Hesiodus schrijft dat hij de wijde hemel met onvermoeibaar hoofd en armen omhooghoudt. Dat de bol op zijn schouders op moderne afbeeldingen zo vaak de aardbol is, is een misverstand van later.

Herakles, bij de Romeinen Hercules, begon als sterfelijke held en eindigde als god: volgens Hesiodus woont hij na zijn grote werk onder de onsterfelijken, zonder zorgen en zonder ouderdom, met Hebe als vrouw. Zo'n overgang van held naar god is uitzonderlijk.

De Ajax uit de Ilias is een sterfelijke held, zoon van koning Telamon en bij Homerus het bolwerk van de Grieken; hij sterft door zijn eigen zwaard nadat Odysseus de wapens van de gesneuvelde Achilles krijgt. Een Griekse god Ajax bestaat dus niet, al kreeg hij op Salamis wel een heldencultus. De Amsterdamse voetbalclub is naar deze held genoemd en zette in 1928 zijn kop in het clubbeeldmerk.

Medusa is geen godin maar een monster, de enige sterfelijke van de drie gorgonen, en uit haar hals sprong het gevleugelde paard Pegasus. Wie een Griekse god Sparta zoekt, vindt een stad op de Peloponnesos, zoals Atlantis geen god is maar een eiland uit een verhaal van Plato. En wie een Griekse godin met slangen zoekt, komt bij Medusa uit of bij twee beeldjes uit Knossos op Kreta van rond 1600 v.Chr., die opgraver Arthur Evans in 1903 slangengodin noemde; of dat goden of priesteressen zijn, staat niet vast, en Minoïsch Kreta ging aan de Griekse wereld vooraf.

Hoe de goden aan de macht kwamen: titanen en reuzen

De Olympiërs waren niet de eerste goden. De mythische voorgeschiedenis begint bij Hesiodus met Gaia, de aarde, en Ouranos, de hemel; hun kinderen zijn de titanen, onder wie Kronos. Kronos nam de macht van zijn vader over en slikte daarna elk kind dat Rheia hem baarde meteen in: Hestia, Demeter, Hera, Hades en Poseidon. Alleen Zeus ontsnapte, omdat Rheia hem op Kreta liet verbergen en haar man een in doeken gewikkelde steen gaf. Daarna vochten de titanen en de goden onder Zeus tien volle jaren tegen elkaar; die strijd heet de Titanomachie.

De tweede grote strijd wordt daarmee vaak verward: de strijd van de reuzen tegen de goden heet de Gigantomachie. De Giganten zijn kinderen van Gaia, en een voorspelling bepaalde dat de goden hen alleen met hulp van een sterveling konden verslaan. Daarom riep Zeus Herakles erbij, die er met zijn pijlen verschillende doodde. Het bekendste beeld ervan is de bijna honderdtwintig meter lange fries van het Pergamonaltaar uit de tweede eeuw v.Chr.

Waar de goden woonden en wat ze aten en dronken

De Griekse goden woonden volgens de mythen op de Olympus, de hoogste berg van Griekenland. Homerus gebruikt die naam zowel voor de berg als voor de hemel waarin de goden verblijven, en dat verklaart waarom een tekst soms over een bergtop en soms over een wolkenpaleis lijkt te gaan. De berg bestaat echt: de hoogste top Mytikas werd in 2023 door onderzoekers van de Aristoteles-universiteit van Thessaloniki op 2.917,7 meter gemeten, en het massief heeft 52 toppen.

Wat de Griekse goden aten en dronken, staat in de bronnen vrij precies beschreven: ambrosia is het voedsel, nektar de drank. Omdat de goden geen brood eten en geen wijn drinken, stroomt er volgens de Ilias geen bloed door hun lichaam maar ichor. Diomedes kan Aphrodite daarom in de hand verwonden zonder haar te doden; bij Homerus hoort dat bloedloze lichaam bij haar onsterfelijkheid.

De goden hadden ook vaste vereringsplaatsen op aarde. In het oude Griekenland was de tempel van de Olympische Zeus in Athene met 104 zuilen de grootste tempel van het land; vijftien staan er nog. Ook de Olympische Spelen in de oudheid hoorden bij een heiligdom, dat van Zeus in Olympia; ze worden traditioneel vanaf 776 v.Chr. gedateerd.

Hoe je Griekse goden herkent op afbeeldingen

Op Griekse afbeeldingen staat zelden een naam. De goden zijn te herkennen aan hun attributen, de vaste voorwerpen en dieren die bij ze horen: Zeus de bliksemschicht en de adelaar, Poseidon de drietand, Athena de uil en de olijfboom, Hermes de staf met twee slangen en de gevleugelde sandalen waarmee hij als boodschapper van de goden reist, Apollo de lier en de boog, Artemis dezelfde boog met hert en jachthond, Dionysos de wijnrank, Hephaistos hamer en tang, Aphrodite de duif, Demeter de korenschoof, Ares speer en schild, Hera de pauw.

Niet elke god wordt waardig weergegeven. Pan heeft bokkenpoten en horens, en aan hem danken we het woord paniek: zo heette de schrik die zijn schreeuw veroorzaakte. Silenos, de oude leermeester van Dionysos, is op vazen de kalende, dikke en meestal dronken figuur die door saters overeind wordt gehouden. Twijfel je bij een beeld of een vaas, zoek dan eerst het voorwerp in de hand en pas daarna de naam.

Veelgestelde vragen