Pegasus, het gevleugelde paard

Soort wezen

Gevleugeld paard van goddelijke afkomst

Ouders

Poseidon en Medusa

Broer

Chrysaor, genoemd naar zijn gouden zwaard

Ruiter

De held Bellerophon

Rol op de Olympus

Draagt de donder en bliksem van Zeus

Oudste bron

Theogonie van Hesiodus, rond 700 v.Chr.

Wat is Pegasus

Pegasus is het gevleugelde paard uit de Griekse mythologie. Hij is geboren uit de gorgo Medusa, verwekt door de zeegod Poseidon, en werd uiteindelijk opgenomen op de Olympus, de woonplaats van de goden. In de verhalen is hij geen gewoon dier, maar een goddelijk wezen met een eigen levensloop: van zijn geboorte tot een vaste plek aan de sterrenhemel.

Rond dat verhaal bestaat één hardnekkig misverstand: de held op zijn rug heet Bellerophon, niet Perseus. Perseus maakte de geboorte van Pegasus mogelijk door Medusa te onthoofden, maar vloog zelf op gevleugelde sandalen. Dat de twee helden tegenwoordig vaak worden verwisseld, komt uit latere kunst en film en niet uit de Griekse bronnen.

Wat betekent de naam Pegasus

De oudste verklaring staat bij de dichter Hesiodus, rond 700 v.Chr. Volgens hem is het paard genoemd naar zijn geboorteplek bij de bronnen van de wereldstroom Okeanos, want het Griekse woord voor bron is pègè. Taalkundigen zien daarin een verklaring die pas achteraf bij de naam is bedacht. De naam Πήγασος (Pègasos) is waarschijnlijk niet eens van Griekse oorsprong: het etymologisch woordenboek van Van Veen en Van der Sijs houdt het op een woord uit een taal die in dit gebied al voor het Grieks werd gesproken. Sommige onderzoekers verbinden de naam met het Luwische pihassas, dat bliksem betekent. Die verklaring is omstreden; in de verhalen draagt Pegasus wel de bliksem van Zeus. Meer verhalen achter namen, van godennamen tot moderne voornamen, vind je bij Griekse namen.

Geboren uit de hals van Medusa

Het geboorteverhaal is kort en gruwelijk. Medusa, de enige sterfelijke van de drie gorgonen, de zusters met slangenhaar, was de geliefde van Poseidon geweest. Toen de held Perseus haar onthoofdde, sprongen uit haar hals twee wezens tevoorschijn: het gevleugelde paard Pegasus en Chrysaor, genoemd naar het gouden zwaard in zijn handen. Volgens Hesiodus steeg het pasgeboren paard meteen op en vloog het naar de onsterfelijke goden.

Zo staat het in de Theogonie van Hesiodus, en zo vertelt ook de latere mythenverzamelaar Apollodorus het. De Romeinse dichter Ovidius houdt het in zijn Metamorfosen op een iets andere lezing: bij hem ontstaan Pegasus en zijn broer uit het bloed van Medusa. Van Griekse mythen bestaan vaker meerdere versies naast elkaar; één officiële lezing is er niet.

Bellerophon en de Chimaera

De ruiter van Pegasus is de Korinthische held Bellerophon. Zijn verhaal begint met een verbanning: na een doodslag zocht hij zuivering aan het hof van koning Proitos van Tiryns, in de Argolis, de landstreek rond het huidige Argos. Daar beschuldigde de koningin hem vals nadat hij haar avances had afgewezen, waarop Proitos hem doorstuurde naar de koning van Lycië. Die droeg hem op de Chimaera te doden: volgens Hesiodus een vuurspuwend monster, van voren leeuw, van achteren draak en in het midden geit.

Pegasus komt in het verhaal binnen als de hulp die Bellerophon tegen dat monster nodig heeft. De dichter Pindarus beschrijft hoe de ziener Polyidos hem aanraadde een nacht in de tempel van Athena in Korinthe te slapen. In een droom gaf de godin hem een gouden toom en de opdracht een witte stier aan Poseidon te offeren; met die toom ving Bellerophon het paard bij de Korinthische bron Peirene. In andere versies brengt Athena of Poseidon hem het paard al getemd. Vanaf de paardenrug doodde hij de Chimaera, en vliegend versloeg hij daarna ook de Amazonen en het bergvolk van de Solymen. Daarmee hoort hij, net als Herakles en Perseus, bij de helden die in de Griekse verhalen monsters verslaan.

In een van de vroegste versies van dit verhaal ontbreekt Pegasus. Homerus vertelt de geschiedenis van Bellerophon uitvoerig in de Ilias, maar laat hem de Chimaera doden zonder paard, 'vertrouwend op de tekenen van de goden'. Zijn tijdgenoot Hesiodus noemt Pegasus wel uitdrukkelijk, en bij Pindarus, ruim twee eeuwen later, is de aanval uit de lucht het hart van het verhaal. De rol van het paard verschilt dus per bron.

Waarom Bellerophon viel en Pegasus de Olympus haalde

Het succes steeg Bellerophon naar het hoofd. Hij wilde op Pegasus naar de Olympus vliegen, een grens die voor stervelingen gesloten bleef. Pindarus, die het temmen uitgebreid bezingt, laat het einde van de held bewust onbesproken. Latere vertellingen zijn er wel duidelijk over: Zeus stuurde een horzel, het gestoken paard steigerde en wierp zijn ruiter af. In de ene versie stort Bellerophon dodelijk neer, in een andere overleeft hij blind en gebroken en doolt hij tot zijn dood over de vlakte van Aleion.

Voor Pegasus liep datzelfde moment anders af. Het paard vloog alleen verder en werd op de Olympus opgenomen: Pindarus gunt hem 'de oude stallen van Zeus', en al bij Hesiodus woont hij in het huis van Zeus, waar hij de donder en de bliksem van de oppergod draagt. Zo kreeg het dier een vaste rol tussen de Griekse goden, als drager van hun wapens. De Olympus blijft in dit verhaal dus wel open voor het goddelijke paard en niet voor zijn sterfelijke ruiter.

Hoe Pegasus het paard van de dichters werd

Op de Helikon, de berg van de Muzen, sloeg Pegasus volgens de overlevering met zijn hoef een bron open: de Hippocrene, letterlijk paardenbron. Ovidius beschrijft hoe Minerva, de Romeinse Athena, speciaal naar de berg afreist om 'het werk van Pegasus' te bekijken. Het water van de Hippocrene gold als bron van dichterlijke inspiratie: wie ervan dronk, zou aan het dichten slaan. De Muzen, de negen godinnen van onder meer poëzie en muziek, worden naar het paard soms Pegasiden genoemd.

Dat beeld is ook in het Nederlands terechtgekomen. In oudere woordenboeken is een pegasus, met kleine letter, een soortnaam voor het dichterspaard: wie 'de pegasus besteeg', begon te dichten. Het etymologisch woordenboek van Van Veen en Van der Sijs dateert de eerste Nederlandse vindplaats van het woord in 1287. De naam staat daarmee zowel voor het gevleugelde paard uit de Griekse mythen als voor de verbeeldingskracht van een dichter.

Sterrenbeeld, munten en merknamen

De Grieken gaven Pegasus ook een plek aan de hemel. Het sterrenbeeld Pegasus hoorde in de tweede eeuw al bij de 48 sterrenbeelden van de astronoom Ptolemaeus en is in oppervlakte het zevende van de 88 erkende sterrenbeelden. Vanaf het noordelijk halfrond is het in de herfst het best te zien, met oktober als beste maand. Vier heldere sterren vormen het Vierkant van Pegasus, ook wel Herfstvierkant genoemd; drie ervan horen bij Pegasus zelf, de vierde telt tegenwoordig mee met het aangrenzende sterrenbeeld Andromeda. Het sterrenbeeld toont maar een half paard: alleen het voorlijf, en dat staat ten opzichte van de omringende sterrenbeelden ondersteboven.

Op Griekse voorwerpen is het paard al veel eerder te zien. Vanaf ongeveer 650 v.Chr. verschijnt Pegasus op Grieks aardewerk, en Korinthe, de stad van de bron Peirene, maakte het paard tot stadssymbool: vanaf de zesde eeuw v.Chr. stond het op Korinthische munten. Een van de oudste monumentale afbeeldingen staat niet in Korinthe maar op Corfu, in het fronton, de driehoekige gevelbekroning, van de tempel van Artemis uit circa 580 v.Chr.: daar staat Pegasus bij zijn moeder Medusa. Ook later bleef de naam in gebruik: oliemaatschappij Mobil voert het rode gevleugelde paard sinds de jaren dertig als logo, filmstudio TriStar opent er zijn films mee en de Turkse prijsvechter Pegasus Airlines vliegt eronder. Wie vandaag op de naam zoekt, vindt daarom net zo vaak vliegtickets en logo's als het paard uit de verhalen die Hesiodus rond 700 v.Chr. opschreef.

Veelgestelde vragen