Atlas, de titaan die de hemel draagt

Soort wezen

Titaan, uit de generatie goden vóór de Olympiërs

Ouders

Iapetus en de Oceanide Clymene, bij Apollodorus Asia

Broers

Prometheus, Epimetheus en Menoetius

Wat hij draagt

De hemel, aan de westrand van de aarde

Bekende dochters

De zeven Pleiaden, onder wie Maia, en de nimf Calypso

Oudste bronnen

Odyssee van Homerus en Theogonie van Hesiodus, rond 700 v.Chr.

Wie is Atlas

Atlas is in de Griekse mythologie een titaan: een god uit de generatie die vóór de Olympiërs over de wereld heerste. Hesiodus noemt hem een zoon van de titaan Iapetus en de Oceanide Clymene; bij de mythenverzamelaar Apollodorus is zijn moeder Asia. Zijn broers zijn Prometheus, Epimetheus en Menoetius. Atlas hoort dus niet bij de twaalf Griekse goden van de Olympus, maar bij de partij die het tegen hen verloor.

In de verhalen staat Atlas altijd op dezelfde plek: aan de rand van de bewoonde wereld, in het uiterste westen, waar hij de hemel omhooghoudt. Hesiodus plaatst hem aan de grenzen van de aarde, vóór de nimfen die de Hesperiden heten, en zegt dat hij die last met onvermoeibaar hoofd en armen draagt, onder harde dwang. Hij reist niet en onderneemt zelf niets; het zijn andere helden die bij hem langskomen.

Wat betekent de naam Atlas

De naam is Grieks: Ἄτλας, Atlas. Hij wordt traditioneel uitgelegd als de drager, uit een voorvoegsel a- en de stam van het werkwoord tlenai, dat dragen en verduren betekent. De naam verwijst dus naar zijn taak en niet naar zijn afkomst. Zeker is die herleiding niet; zij is de gangbare uitleg, niet een bewezen etymologie. Hoe zulke betekenissen in andere namen doorwerken, lees je bij Griekse namen.

Draagt Atlas de hemel of de wereldbol

Het bekendste beeld van Atlas is een gespierde man gebukt onder een bol, en juist dat beeld veroorzaakt de grootste misvatting. In de Griekse teksten draagt Atlas de hemel, niet de aarde. Bij Hesiodus houdt hij de brede hemel omhoog met hoofd en armen. Bij Homerus doet hij het indirect: in het eerste boek van de Odyssee kent Atlas de diepten van elke zee en houdt hij de hoge zuilen vast die aarde en hemel uit elkaar houden. De twee oudste bronnen beschrijven het dus verschillend, maar in geen van beide gaat het om een aardbol.

De bol zelf komt uit de beeldhouwkunst. De Farnese Atlas, een Romeins marmerbeeld uit de tweede eeuw na Chr. in het Nationaal Archeologisch Museum van Napels, is het oudst bewaarde beeld van Atlas en tegelijk de oudst bewaarde weergave van de hemelbol: op de bol van 65 cm staan 41 van de 48 klassieke sterrenbeelden in reliëf. Het gaat dus om een hemelbol met sterrenbeelden en niet om een wereldbol. Waar de beeldhouwer die sterrenposities vandaan haalde, is onbeslist; de toeschrijving aan de verloren catalogus van Hipparchus, in 2005 voorgesteld door natuurkundige Bradley Schaefer, is door vakgenoten sterk bestreden.

Dat die bol voor een aardbol wordt aangezien, heeft twee oorzaken. Wie de sterrenbeelden niet herkent, ziet in zulk marmer gewoon een globe. En vanaf het eind van de zestiende eeuw stond op de titelpagina van kaartboeken een Atlas met een bol op zijn schouders. De gedachte dat Atlas de wereld draagt is zo vooral uit die kaartboeken bekend geworden en niet uit de Griekse mythen.

Waarom Atlas de hemel moet dragen

Hesiodus is er kort over: Zeus wees hem dit lot toe en hij draagt het onder dwang. Een verklaring geeft de Theogonie niet. Wel gaan er in het gedicht een paar regels aan vooraf waarin de bliksem van Zeus zijn broer Menoetius treft. Latere navertellingen maken er een expliciete straf van: Atlas leidde de titanen in de oorlog tegen de Olympische goden, en toen die partij verloor kreeg hij niet de Tartaros zoals de andere titanen, maar deze last.

De oudheid kende ook al een nuchtere uitleg. Diodorus van Sicilië schrijft in de eerste eeuw v.Chr. dat Atlas een koning was die de sterrenkunde vervolmaakte en als eerste de leer van de hemelbol bekendmaakte, en dat daaruit het idee ontstond dat hij de hemel op zijn schouders droeg. Het verhaal zou dan een versleutelde manier zijn om een wetenschappelijke prestatie te onthouden. Dat is geen historische vondst maar een antieke poging om een mythe redelijk te maken. Die uitleg heeft wel gevolgen gehad, want juist deze koning staat aan het begin van het woord atlas voor een kaartboek.

Atlas en Herakles: de appels van de Hesperiden

De bekendste mythe waarin Atlas meedoet is de elfde opdracht van Herakles: haal de gouden appels van de Hesperiden. Volgens Apollodorus gaf Prometheus hem de raad de appels niet zelf te gaan halen, maar Atlas te sturen en in de tussentijd zijn last over te nemen. Zo ging het: Herakles zette de hemel op zijn eigen schouders, Atlas haalde drie appels bij de Hesperiden en kwam terug.

Terug bij Herakles wilde Atlas zijn oude taak niet meer overnemen. Herakles vroeg hem daarop de hemel even vast te houden, zodat hij een kussen op zijn hoofd kon leggen. Atlas nam de last weer aan, waarna Herakles de appels oppakte en wegliep. Apollodorus kent ook een versie waarin Atlas er niet aan te pas komt en Herakles de appels zelf plukt na het doden van de wachtslang.

Die scène is ook in steen te zien. Op een metoop van de tempel van Zeus in Olympia, van rond 470 tot 457 v.Chr. en nu in het Archeologisch Museum van Olympia, biedt Atlas van rechts de appels aan terwijl Herakles de hemel omhooghoudt. Op diens schouder ligt het kussen dat het gewicht draagbaar maakt, en achter hem heft Athena haar arm om de last over te nemen. Het kussen dat in de list een rol speelt, hoort op dit reliëf al bij het verhaal.

Hoe Atlas bij Ovidius een gebergte werd

In de Romeinse versie van Ovidius loopt het anders af. In het vierde boek van de Metamorfosen komt Perseus met het afgehakte hoofd van Medusa aan bij Atlas: hier een reus en zoon van Iapetus die over het uiterste westen heerst, met duizend kudden en de boomgaard met de gouden appels. Een voorspelling van Themis heeft hem gewaarschuwd dat een zoon van Jupiter zijn gouden vruchten komt roven, en daarom weigert hij Perseus onderdak.

Perseus houdt hem vervolgens het gorgonenhoofd voor. Baard en haren worden bossen, schouders en handen bergkammen, het hoofd een top en de botten steen; de sterrenhemel rust nu op het gebergte. Zo verklaart Ovidius de naam van het Atlasgebergte in het noordwesten van Afrika, en via dat gebergte draagt ook de Atlantische Oceaan zijn naam, als de zee van Atlas.

Die voorspelling ging wel over de verkeerde zoon van Jupiter, want de appels worden niet door Perseus geroofd maar door Herakles. En de twee verhalen passen niet in één tijdlijn, want in de appelmythe staat Atlas nog gewoon te dragen. Mythen vormen geen doorlopende geschiedenis: ze bestaan in varianten die naast elkaar werden verteld en elkaar niet hoeven te kloppen. Wie in latere kunst Perseus op Pegasus ziet zitten, ziet een toevoeging; in de antieke bronnen vliegt hij op gevleugelde sandalen.

Drie figuren met de naam Atlas

Een deel van de verwarring komt doordat er meer dan één Atlas is. De titaan die de hemel draagt is de bekendste, maar in Plato's Critias heet de eerste koning van Atlantis ook Atlas. Dat is een andere figuur met een andere afkomst: hij is de oudste zoon van Poseidon, werd koning over zijn broers, en volgens Plato zijn het eiland en de zee eromheen naar hem genoemd. Daarnaast staat de sterfelijke Atlas van Diodorus, de koning en sterrenkundige in Noordwest-Afrika.

Dat die drie door elkaar zijn gaan lopen is geen slordigheid van moderne lezers; antieke auteurs legden de verbanden zelf al. Kijk bij een tekst over Atlas dus eerst welke van de drie bedoeld is. Houd er daarbij rekening mee dat de naam van de Atlantische Oceaan twee verklaringen heeft die beide uit de oudheid stammen.

De dochters van Atlas en het Zevengesternte

Atlas heeft in de mythen vooral dochters, en enkele van hen zijn bekender dan hij. Apollodorus noemt zeven dochters van Atlas en de Oceanide Pleione, de Pleiaden: Alkyone, Merope, Kelaino, Elektra, Sterope, Taygete en Maia. Diodorus vertelt dat die zeven na hun dood aan de hemel werden geplaatst, als de sterrenhoop die in het Nederlands ook het Zevengesternte heet.

Twee dochters hebben een eigen verhaal. Maia kreeg bij Zeus de god Hermes, waarmee Atlas grootvader van een Olympiër werd, en Calypso, de nimf die Odysseus jaren op haar eiland houdt, heet in het eerste boek van de Odyssee een dochter van Atlas. Over de Hesperiden verschillen de bronnen: bij Hesiodus zijn zij geen dochters maar buren van Atlas, terwijl Diodorus ze juist zijn dochters bij Hesperis noemt, die naar hun vader ook Atlantiden heten.

Waarom een boek met landkaarten een atlas heet

In 1595 verscheen het kaartwerk waarmee het woord atlas zijn moderne betekenis kreeg: Atlas sive cosmographicae meditationes de fabrica mundi et fabricati figura, met 107 kaarten, postuum uitgegeven door Rumold Mercator een jaar na de dood van zijn vader Gerard Mercator. In het voorwoord legt Mercator uit naar wie het boek heet, en dat is niet de titaan. Hij kiest de legendarische koning Atlas van Mauretanië, de wijsgeer, wiskundige en sterrenkundige die volgens de overlevering de eerste hemelbol maakte. Een kaartenboek bedoelde hij er trouwens ook niet mee, maar een beschouwing over het ontstaan en de inrichting van het heelal.

De verschuiving naar de huidige betekenis liep voor een deel via Amsterdam. Jodocus Hondius kocht de koperplaten in 1604 van de erfgenamen, liet 37 nieuwe kaarten snijden en bracht het werk in 1606 vanuit Amsterdam opnieuw uit, nog altijd onder de naam Mercator; die uitgave was binnen een jaar verkocht. Het Engelse atlas in de betekenis van kaartenverzameling is vanaf 1636 opgetekend, in de Engelse editie van datzelfde werk, met op de titelpagina de titaan en zijn bol.

De nekwervel atlas en de atlanten in de bouwkunst

Twee andere betekenissen danken hun naam rechtstreeks aan de taak van de titaan. De bovenste halswervel heet atlas omdat hij het hoofd draagt zoals Atlas de hemel; de Romeinen gebruikten die naam nog voor de zevende halswervel, de wervel waarop je een last legt, en anatomen verplaatsten hem rond 1522 naar de eerste. In de bouwkunst is een atlas, meervoud atlanten, een mannelijke steunfiguur die de plaats van een zuil inneemt, meestal met gebogen hoofd en geheven armen die de inspanning tonen. De oudst bewaarde voorbeelden zijn de omgevallen figuren van de tempel van Zeus in Agrigento op Sicilië, uit de vijfde eeuw v.Chr. Hun vrouwelijke tegenhanger, de kariatide, draagt zonder die zichtbare inspanning.

Veelgestelde vragen