Zeus, de Griekse oppergod van hemel en onweer

Griekse naam

Ζεύς, genitief Διός; modern Grieks Δίας (Dias)

Romeinse tegenhanger

Jupiter

Domein

De hemel, het weer en het onweer; hoogste gezag onder de goden

Ouders

De titanen Kronos en Rheia

Broers en zussen

Hestia, Demeter, Hera, Hades en Poseidon

Vrouw

Hera, bij Hesiodus de zevende en laatste in de reeks

Attributen

Bliksemschicht, scepter met adelaar, aegis, eik en stier

Woonplaats

De Olympus, de hoogste berg van Griekenland

Oudste vermelding

Myceense kleitabletten in Lineair B, circa 1500 tot 1200 v.Chr.

Wie is Zeus en waar is hij god van

Zeus is de oppergod van de Griekse mythologie: de god die over de hemel heerst en met onweer, bliksem en regen het weer bestuurt. Hij is de jongste van de zes kinderen van de titanen Kronos en Rheia en na de titanenoorlog de hoogste van de Griekse goden. In de epische poëzie heet hij de vader van goden en mensen.

Op de vraag waar Zeus de god van is, volgt vaak het antwoord dat hij de god van alles is. Dat zeggen de Griekse bronnen niet. In de Ilias legt Poseidon uit hoe de drie broers aan hun gebied kwamen: er werd geloot, Poseidon kreeg de grauwe zee, Hades de duisternis en Zeus de brede hemel, terwijl de aarde en de Olympus gemeenschappelijk bezit bleven. Welke god Zeus is, laat zich zo beschrijven: hij heeft de hemel als eigen domein en daarnaast het hoogste gezag over de andere goden.

Zeus Xenios en Zeus Horkios: een bijnaam per situatie

In de Griekse godsdienst werd Zeus zelden aangeroepen als oppergod in het algemeen. Hij kreeg een bijnaam per situatie, en die bepaalde waarvoor je bij hem terechtkon: Zeus Xenios waakte over gasten en vreemdelingen, Zeus Horkios over eden, Zeus Herkeios over het erf, Zeus Polieus over de stad en Zeus Soter over redding en behoud.

Wat dat praktisch betekende, laat de Odyssee zien. Als Odysseus in de grot van de cycloop om gastvrijheid vraagt, beroept hij zich op Zeus als wreker van smekelingen en vreemdelingen. Polyphemos antwoordt dat de cyclopen zich niets aantrekken van Zeus met de aegis, omdat zij sterker zijn dan de goden. Gastvrijheid gold in deze verhalen als een verplichting tegenover Zeus, en Polyphemos stelt zich daar bewust buiten.

Wat de naam Zeus betekent

In het oud-Grieks luidt de nominatief Ζεύς en de genitief Διός (Dios). Die twee vormen lijken nauwelijks op elkaar, en daar komt het moderne Grieks vandaan: tegenwoordig heet hij Δίας (Dias), gevormd op de stam van de genitief. De naam gaat terug op een Indo-Europese wortel voor schijnen, waarvan ook woorden voor hemel en god afstammen. De oudste vorm is een aanroeping: Zeu pater, vader Zeus. Dezelfde aanspreekvorm voor de hemelvader leverde in het Sanskriet Dyaus pitar op en in het Latijn Jupiter.

De mythe van zijn geboorte: Kronos, Rheia en een steen

De bekendste mythe over Zeus gaat over zijn vader. Kronos (ook gespeld als Cronus) had gehoord dat hij door zijn eigen zoon onttroond zou worden en slikte daarom ieder kind dat Rheia baarde meteen na de geboorte in; Hestia, Demeter, Hera, Hades en Poseidon verdwenen zo één voor één. Toen Rheia zwanger was van haar zesde kind, vroeg zij Gaia en Ouranos om raad, en die stuurden haar naar Kreta.

Daar bracht zij Zeus in het geheim ter wereld en verborg Gaia het kind in een grot. Aan Kronos gaf zij een grote steen in doeken gewikkeld, die hij inslikte zonder te merken dat zijn jongste zoon ongedeerd was. Apollodorus vult het tafereel aan: nimfen voedden de baby met de melk van de geit Amaltheia, en de Kouretes sloegen bij de grot met hun speren op hun schilden om het huilen te overstemmen.

Kreta of Arcadië: wat de bronnen over zijn geboorteplaats zeggen

Dat Zeus op Kreta werd geboren is de bekendste versie, maar de bronnen wijzen niet dezelfde plek aan. Hesiodus noemt Lyktos en een grot onder de bosrijke berg Aigaion, Apollodorus een grot van de Dikte, Diodorus zowel de Ida als de Dikte, en Callimachus legt de geboorte in Arcadië, op de Peloponnesos. Eén officiële geboorteplaats bestaat niet; wat bestaat, zijn concurrerende plaatselijke aanspraken.

Op Kreta kun je twee kandidaten bezoeken. Het Diktaion Andron ligt op 1.025 meter boven het dorp Psychro op het Lasithiplateau en geldt daar als de geboortegrot. Het Idaion Andron ligt hoger, op ongeveer 1.538 meter in het Psiloritismassief bij Anogeia; daar zijn bronzen schilden uit de achtste en zevende eeuw v.Chr. gevonden die bij rituelen voor Zeus zijn gebruikt. Dat die schilden en de kletterende Kouretes met elkaar te maken hebben, is een redelijke gevolgtrekking en geen vaststaand feit.

De titanenoorlog en de verdeling van de wereld

Zeus groeide op, dwong zijn vader de ingeslikte kinderen uit te spuwen en begon de oorlog tegen Kronos en de titanen. Die duurde volgens Apollodorus tien jaar. Op aanwijzing van Gaia bevrijdde Zeus de cyclopen uit de Tartaros, en van hen kreeg hij het wapen dat hem sindsdien kenmerkt: de donder, de bliksem en de bliksemschicht. Hades kreeg een helm, Poseidon een drietand. Daarna verdwenen de titanen in de Tartaros en lootten de drie broers om de heerschappij.

Die loting verklaart waarom Zeus bevelen kan geven maar niet alles alleen beslist. Poseidon haalt het voorval er in de Ilias bij om duidelijk te maken dat hij geen ondergeschikte van zijn broer is. Dezelfde brede hemel komt bij Hesiodus nog een keer terug: daar is het de titaan Atlas die hem aan de rand van de aarde met hoofd en armen omhooghoudt.

Zeus attributen: de bliksem, de adelaar en de aegis

In de Griekse kunst is Zeus bijna altijd aan drie dingen te herkennen: hij heeft een baard, hij houdt een bliksemschicht of een scepter vast, en er zit of vliegt een adelaar bij hem. Ook de aegis hoort bij hem, een afweerattribuut dat hij met Athena deelt; in de Odyssee wordt hij kortweg de aegisdrager genoemd. De eik is zijn boom en de stier zijn dier. De bliksem van Zeus is iets wat hij van de cyclopen heeft gekregen en geen eigenschap waarmee hij geboren werd. Bij Hesiodus woont het gevleugelde paard Pegasus in het huis van Zeus en brengt het hem donder en bliksem.

Welk beeld je kiest voor een Zeus tattoo

Wie een Zeus tattoo laat zetten, kiest bijna altijd uit twee beelden: een bebaard hoofd met golvend haar, of een man die met geheven arm iets staat te gooien. Dat tweede type heet Zeus Keraunios, Zeus de donderaar. Het bekendste voorbeeld is het bronzen beeld van rond 450 v.Chr. dat bij Kaap Artemision uit de zee kwam en nu in het Nationaal Archeologisch Museum in Athene staat.

Bij dat beeld staat niet vast wie het voorstelt. Het voorwerp in de rechterhand is verloren, en juist dat zou uitmaken om welke god het gaat: een bliksemschicht maakt hem Zeus, een drietand maakt hem Poseidon. Voor Poseidon pleit de vindplaats in zee, al zegt die vooral iets over het schip dat verging. Voor Zeus pleit dat een drietand in deze houding het gezicht van opzij zou verbergen, en dat kleine bronzen beeldjes met dezelfde worphouding al vanaf de zevende eeuw v.Chr. Zeus voorstellen. De meeste onderzoekers kiezen nu voor Zeus, zonder dat de kwestie gesloten is.

De bliksem van Zeus ziet er in de antieke kunst anders uit dan op moderne afbeeldingen, want van een zigzagstreep is geen sprake. Op Griekse en Romeinse munten lijkt de schicht op een bundel gekruiste stokken, vaak in de klauwen van een adelaar.

De vrouw van Zeus en zijn kinderen

De vrouw van Zeus is Hera, die ook zijn zus is. In de Theogonie van Hesiodus is zij niet zijn eerste partner maar zijn zevende en laatste: "als laatste maakte hij Hera tot zijn bloeiende vrouw". De zes partners voor haar staan in dat gedicht in een vaste volgorde, die begint bij Metis en Themis en eindigt bij Leto en Hera. De tabel hieronder zet die reeks op een rij, met de kinderen die er volgens Hesiodus uit voortkwamen.

Bron: Hesiodus, Theogonie 886 tot 929 (Perseus Digital Library)

De dochters van Zeus en zijn sterfelijke kinderen

De eerste partner, Metis, speelt een bijzondere rol. Zeus slikte haar in toen zij zwanger was, zodat geen kind van haar hem van de troon kon stoten, en Athena werd daarna uit zijn eigen hoofd geboren. Zij is de bekendste dochter van Zeus. Artemis en haar tweelingbroer Apollo zijn kinderen van Zeus en Leto, en ook Persephone, de Muzen, de Charites, de Horai en de Moirai gelden als zijn dochters.

Naast de goden staan de sterfelijke kinderen, en daar komt een groot deel van de heldenverhalen uit. Herakles is de zoon van Zeus en de sterfelijke Alkmene, en Perseus, die later Medusa onthoofdde, werd verwekt toen Zeus volgens de overlevering als gouden regen bij Danaë binnenkwam. In verschillende van die verhalen verandert Zeus van gedaante: een stier bij Europa, een zwaan bij Leda, gouden regen bij Danaë.

Olympus, Olympia en Olympieion: de plaatsen van Zeus

De berg van Zeus is de Olympus, op de grens van Thessalië en Macedonië. Met de top Mytikas op 2.917 meter is het de hoogste berg van Griekenland en in de mythologie de woonplaats van de twaalf Olympische goden; een naburige top, de Stefani, heet in de volksmond de troon van Zeus.

Verwarring ontstaat doordat drie beroemde plaatsen een vorm van dezelfde naam dragen terwijl ze honderden kilometers van elkaar liggen. De Olympus is de berg in het noorden. Olympia is het heiligdom van Zeus in Elis, in het westen van de Peloponnesos, waar vanaf 776 v.Chr. de antieke Olympische Spelen werden gehouden. Het Olympieion is de tempel van de Olympische Zeus in Athene, op korte loopafstand van de Akropolis. Alle drie zijn genoemd naar dezelfde bijnaam van de god, Zeus Olympios. De antieke Olympische Spelen zijn dus nooit op de berg Olympus gehouden, maar in Olympia.

Wat er in die heiligdommen te zien was

In de tempel van Zeus in Olympia stond het beeld dat Pheidias rond 435 v.Chr. maakte: een zittende Zeus van goud en ivoor over een houten kern, naar schatting ruim twaalf meter hoog, met een Nike in de rechterhand en een scepter met adelaar in de linker. Het gold als een van de zeven wereldwonderen en ging verloren bij een brand. De tempel in Athene was pas na bijna zeven eeuwen klaar, onder keizer Hadrianus; van de 104 Corinthische zuilen staan er nog vijftien.

Het oudste orakel van het oude Griekenland was eveneens van Zeus. In Dodona in Epirus werd hij als Zeus Naios samen met Dione vereerd en antwoordde hij via het ritselen van een heilige eik, de duiven in de boom en bronzen ketels die bij wind tegen elkaar sloegen. Anders dan in Delphi gingen de vragen hier vooral over persoonlijke zaken, met ja of nee als antwoord.

Veelgestelde vragen