De Trojaanse Oorlog: het verhaal, de bronnen en de val van Troje

Soort gebeurtenis

Mythisch beleg van één stad door een Griekse coalitie

Plaats

Heuvel Hisarlık bij Çanakkale, noordwest-Turkije

Namen van de stad

Troje; Grieks Ilios of Ilion, Latijn Ilium

Duur

Tien jaar beleg; de Ilias beschrijft enkele dagen van het tiende jaar

Tegenstanders

Agamemnon van Mykene tegenover koning Priamos van Troje

Oudste bronnen

Ilias en Odyssee van Homerus

Traditionele datering

1194 tot 1184 v.Chr., berekend door Eratosthenes

Archeologische lagen

Troje I tot IX; Troje VI en VIIa gelden als kandidaten

Een eed, een appel en ruim duizend schepen

De Trojaanse Oorlog is in de Griekse mythologie het tienjarige beleg van Troje door een coalitie van Griekse koningen onder Agamemnon van Mykene. De aanleiding is een schaking: de Trojaanse prins Paris neemt Helena, de vrouw van Agamemnons broer Menelaos, mee uit Sparta, en bij Apollodorus laadt hij ook het grootste deel van haar bezit in. Dat die ene daad tot een oorlog leidde, komt door een eed. De vrijers van Helena hadden gezworen de uitgekozen bruidegom bij te staan als hem onrecht werd aangedaan, en Menelaos houdt de koningen aan die belofte. Dit begin staat niet in de Ilias van Homerus zelf: dat epos begint pas in het tiende oorlogsjaar.

Achter de schaking zit een godenruzie. Eris, de twist, gooit een gouden appel voor de schoonste tussen Hera, Athena en Aphrodite, en Paris moet kiezen. Hera belooft hem het koningschap over alle mensen, Athena de overwinning in de oorlog, Aphrodite de hand van Helena; hij kiest Aphrodite. Het leger verzamelt zich daarna in Aulis, waar Artemis de vloot tegenhoudt omdat Agamemnon had opgeschept beter te schieten dan de godin. Zijn dochter Iphigeneia moet geofferd worden, en bij Apollodorus zet Artemis een hinde op het altaar in haar plaats. Dezelfde bron telt 1013 schepen en dertig aanvoerderschappen. Troje was een stadstaat: één ommuurde stad met een koningshuis en het land eromheen. De aanvallers vormden een tijdelijk bondgenootschap van afzonderlijke koninkrijken.

Hoe lang duurde de Trojaanse Oorlog?

Geen enkele antieke tekst vertelt de oorlog in zijn geheel. De kernboeken van de Ilias beschrijven vier dagen en twee nachten in het tiende jaar, en het epos eindigt met de begrafenis van Hektor, dus voor de val van de stad. Het houten paard en de ondergang van Troje staan elders: in passages van de Odyssee, in de gedichten van de epische cyclus zoals de Kleine Ilias en de Iliou Persis, die alleen in fragmenten en in een samenvatting van Proclus bewaard zijn, bij Apollodorus en in het tweede boek van de Aeneis van Vergilius. Een korte samenvatting van de Trojaanse Oorlog combineert daarom bronnen die eeuwen uit elkaar liggen en die het niet overal met elkaar eens zijn.

Hoe lang de oorlog duurde, hangt af van wat je meetelt. Odysseus zegt in het tweede boek van de Ilias dat de Grieken er negen jaar vastzitten, en de ziener Kalchas had bij Aulis voorspeld dat zij negen jaar zouden vechten en de stad in het tiende zouden nemen. Toch laat Homerus in het laatste boek Helena zeggen dat er twintig jaar om zijn sinds zij van huis ging, en Apollodorus komt eveneens op twintig jaar en verwijst daarvoor naar haar woorden. Die getallen spreken elkaar niet tegen als je ze op verschillende perioden betrekt: tien jaar hoort bij het beleg, twintig jaar bij de hele geschiedenis vanaf de schaking. In de epiek kiezen de Griekse goden partij, en hun ingrijpen bepaalt het verloop van het verhaal. Het eerste boek van de Ilias opent met negen dagen pest in het Griekse kamp, door Apollo gestuurd omdat Agamemnon de dochter van zijn priester Chryses niet wil teruggeven.

Het houten paard en de nacht van de val

Met de slag om Troje is geen veldslag op één datum bedoeld. De bronnen beschrijven een beleg van jaren met losse gevechtsdagen, en een stad die ten slotte door een list wordt ingenomen. Bij Apollodorus bedenkt Odysseus het houten paard en laat hij het bouwen door de bouwmeester Epeios, hol van binnen en met een opening in de zij. Hoeveel mannen erin zaten, verschilt per bron: Apollodorus noemt vijftig van de dapperste strijders en voegt toe dat de auteur van de Kleine Ilias het op drieduizend houdt. Zulke verschillen tussen de bronnen komen in dit verhaal vaker voor.

Binnen de muren wordt wel gewaarschuwd. Cassandra zegt dat er een gewapende macht in het paard zit, de ziener Laocoön bevestigt dat en een deel van de Trojanen wil het ding verbranden, maar de Trojanen houden het als wijgeschenk. 's Nachts ontsteekt Sinon een vuursignaal op het graf van Achilles, de vloot vaart terug van het eiland Tenedos en de Grieken doden de slapers in hun huizen. Neoptolemos doodt koning Priamos bij het altaar van Zeus in diens eigen hof, Astyanax wordt van de muren gegooid en Menelaos brengt Helena terug naar de schepen. Aeneas mag met zijn vader Anchises wegtrekken, bij Apollodorus omdat de Grieken zijn vroomheid respecteren. Die ontsnapping kreeg later een eigen vervolg: in de Aeneis is de val van Troje het begin van Rome.

De helden van de Trojaanse Oorlog vormen geen groep met vaste rollen. Homerus laat Achilles, Odysseus, Hector en Ajax elk om een andere eigenschap uitblinken, en bij latere auteurs verschuift die rolverdeling.

De dapperste held volgens Homerus

Wie de dapperste held in de Trojaanse Oorlog was, zegt Homerus zelf. Aan het einde van de scheepscatalogus in het tweede boek staat dat Aias, de zoon van Telamon, de voornaamste was zolang de woede van Achilles duurde, want Achilles overtrof hem ver. Achilles haalt het einde van de oorlog niet: hij sterft voor de val van de stad, bij Apollodorus door een pijl in zijn enkel bij de Skaeïsche Poort, afgevuurd door Paris met Apollo aan zijn zijde. Paris wordt daarna zelf neergeschoten, door Philoktetes. In de Ilias komt geen van beide doden voor, want dat epos stopt eerder.

Bron: Apollodorus, Epitome E.5 (Perseus Digital Library)

Een heuvel bij de Dardanellen, geen Griekse stad

Troje lag niet in Griekenland. De stad wordt geïdentificeerd met de heuvel Hisarlık in de provincie Çanakkale, in het noordwesten van Turkije, kort bij de Dardanellen en daarmee bij de doorgang naar de Zwarte Zee. In het Grieks heet de plaats Ilios of Ilion, in Grieks schrift Ἴλιον, in het Latijn Ilium. Troje en Griekenland horen in dit verhaal bij verschillende kanten: de aanvallers kwamen uit Mykene, Sparta en andere Myceense koninkrijken, en de belegerde stad lag aan de Anatolische kust. De plek staat sinds 1998 op de werelderfgoedlijst van UNESCO.

In de heuvel zitten negen opeenvolgende steden, Troje I tot IX, van het derde millennium v.Chr. tot in de Romeinse tijd; Carl Blegen onderscheidde daarin 46 bouwlagen. Frank Calvert begon er in 1865 met graven, Heinrich Schliemann groef van 1871 tot zijn dood in 1890, en het team van Manfred Korfmann legde na 1988 een benedenstad van ongeveer dertig hectare bloot, waarmee Troje een stuk groter bleek dan lang was aangenomen. Welke laag de oorlog zou moeten zijn, is onbeslist: Troje VI gaat rond 1300 v.Chr. ten onder met ingestort muurwerk dat aan een aardbeving doet denken, Troje VIIa toont brandsporen en schade die op een aanval wijzen. De datering van Eratosthenes, 1194 tot 1184 v.Chr., valt ongeveer met dat laatste niveau samen. Een tekst of vondst die een Griekse aanval op deze stad benoemt, is er niet; Hittitische archieven kennen in dit gebied wel een Wilusa, dat veel onderzoekers met Ilios verbinden. Bij Atlantis speelt dezelfde vraag of een verhaal op de kaart te zetten is. Het verschil is dat de stad Troje is gevonden en alleen de oorlog onzeker blijft.

Veelgestelde vragen