Griekse cijfers en tellen

Taal

Nieuwgrieks

Cijferschrift vandaag

Arabische cijfers, net als in Nederland

Lettergetallen

27 tekens in drie reeksen van negen

Extra tekens

Stigma 6, koppa 90, sampi 900

Getalteken

Keraia (΄) achter het getal

Buigt naar geslacht

1, 3, 4 en de honderdtallen vanaf 200

Ouder stelsel

Attisch acrofonisch, inscripties 454 tot 95 v.Chr.

Tellen met woorden, nummeren met letters

In het dagelijks leven tellen Grieken met gewone woorden en schrijven ze getallen met precies dezelfde cijfers als wij. Een prijskaartje zegt 2,40 en een buslijn heet 11. Om in het Grieks te tellen leer je dus woorden; de cijfers kun je al lezen. Deze pagina hoort bij het overzicht over de Griekse taal, waar ook de vierentwintig letters van het alfabet uitgelegd staan.

Daarnaast bestaat er een tweede, veel ouder stelsel waarin letters een getalwaarde hebben. Dat zie je nog in boeken, op borden en achter koningsnamen, maar niet op je rekening. De twee stelsels staan hieronder apart, omdat ze vaak door elkaar worden gehaald.

Bron: Wiktionary, Appendix: Greek numerals

Een, drie en vier buigen mee met het woord erachter

De meeste Griekse telwoorden houden altijd dezelfde vorm. πέντε blijft pente, of je vijf stoelen of vijf dagen bedoelt. Drie getallen doen dat niet. Een heeft drie vormen, naar het geslacht van het woord erachter: ένας bij een mannelijk woord, μία bij een vrouwelijk woord en ένα bij een onzijdig woord. Drie en vier hebben twee vormen: τρεις en τέσσερις bij mannelijke en vrouwelijke woorden, τρία en τέσσερα bij onzijdige.

Dat geldt ook voor samenstellingen en grotere getallen: dertien en veertien krijgen dezelfde twee vormen, en de honderdtallen vanaf tweehonderd buigen mee. Voor hetzelfde getal hoor je daardoor twee verschillende woorden, afhankelijk van wat erop volgt. Kies je de verkeerde vorm, dan word je nog steeds begrepen. Meer telwoorden in hele zinnen staan bij de Griekse woorden en zinnen voor onderweg en bij proosten in het Grieks.

Alfa is 1, koppa is 90: letters met getalwaarde

Het tweede stelsel heet Ionisch of Milesisch en werkt met drie reeksen van negen tekens: de eerste negen letters staan voor 1 tot 9, de volgende negen voor 10 tot 90 en de laatste negen voor 100 tot 900. Daarvoor zijn 27 tekens nodig, en het alfabet heeft er 24. De drie ontbrekende plaatsen zijn opgevuld met letters die als klank uit de taal verdwenen waren: stigma voor 6, koppa voor 90 en sampi voor 900.

Een getal lees je als som van zijn tekens, van groot naar klein. Achter het geheel staat een keraia, het streepje ΄, om duidelijk te maken dat het om een getal gaat en niet om een woord. Datzelfde streepje linksonder vóór een teken maakt er een duizendtal van: ͵ΒΙΘ΄ is 2019, opgebouwd uit 2000 plus 10 plus 9. Vandaag gebruikt Griekenland deze lettergetallen ongeveer waar wij Romeinse cijfers zetten: rangnummers van schoolklassen en hoofdstukken, en de nummering achter namen van koningen en patriarchen. Zulke nummering kom je elders in de Griekse cultuur tegen, onder meer achter de Griekse namen die van generatie op generatie terugkeren.

Bron: Wikipedia, Greek numerals

Π voor pente: het rekenschrift van klassiek Athene

Vóór het letterstelsel rekende Athene met een ander systeem, acrofonisch genoemd omdat elk teken de beginletter van het getalwoord is. Δ van δέκα is 10, Π van πέντε is 5, Η is 100, Χ is 1000 en Μ is 10.000. Een tot vier schreef men met losse streepjes, dus Ι, ΙΙ, ΙΙΙ en ΙΙΙΙ. De tekens tellen op zoals Romeinse cijfers dat doen, en ze zijn op steen bewaard in inscripties uit ongeveer 454 tot 95 v.Chr., onder andere in de lijsten waarin Athene de bijdragen van zijn bondgenoten bijhield. Die lijsten stonden openbaar opgesteld rond de Agora van Athene.

De telwoorden zelf kom je ook buiten het rekenen tegen. Tri- zit in de drietand van Poseidon, letterlijk een drietandig werktuig, en in de drie koppen van de hond die het rijk van Hades bewaakt. Deka zit in decennium, chilia in kilo.

Veelgestelde vragen