Poseidon, de Griekse god van de zee en de aardbevingen

Griekse naam

Ποσειδῶν, genitief Ποσειδῶνος; modern Grieks Ποσειδώνας

Romeinse tegenhanger

Neptunus

Domein

De zee en al het water, aardbevingen en paarden

Ouders

De titanen Kronos en Rheia

Broers en zussen

Zeus, Hades, Hera, Demeter en Hestia

Vrouw

Amphitrite, een nereïde

Attributen

Drietand, dolfijn, paard, stier en hippocampen

Bekendste tempel

Kaap Sounion bij Athene, 444 tot 440 v.Chr.

Oudste vermelding

Myceense kleitabletten in Lineair B, als po-se-da-o

Wie is Poseidon en waar is hij god van

Poseidon is in de Griekse mythologie de god van de zee: hij veroorzaakt stormen en overstromingen en hij brengt aardbevingen. Hij is een zoon van de titanen Kronos en Rheia, een broer van Zeus en Hades, en een van de machtigste Olympische goden.

Waar hij precies de god van is, staat het duidelijkst bij Homerus. In boek 15 van de Ilias legt Poseidon uit dat de wereld tussen drie broers is verdeeld: toen de loten werden geschud kreeg hij de grauwe zee, Hades de duistere nevel en Zeus de brede hemel, terwijl de aarde en de hoge Olympus van hen allen samen bleven. In dezelfde passage weigert hij zich naar de wil van Zeus te schikken.

Poseidon is daarmee niet de god van een onderwerp, zoals de liefde of de oorlog, maar van een gebied, en dat gebied omvat naast de zee ook meren, rivieren en bronnen. De aarde zelf viel in die verdeling niemand toe, en in de verhalen treedt Poseidon ook op het vasteland op.

Wat de naam Poseidon betekent en hoe je hem in het Grieks schrijft

In het oud-Grieks heet hij Ποσειδῶν, genitief Ποσειδῶνος; Homerus gebruikt de langere Ποσειδάων, het Dorisch Ποτείδαν, het moderne Grieks Ποσειδώνας (Poseidonas). In het Nederlands blijft hij gewoon Poseidon heten: Neptunus is zijn Romeinse naam, niet zijn Nederlandse. Hoe Griekse namen in Latijnse letters belanden, staat in ons overzicht van Griekse woorden en transliteratie.

Wat de naam betekent, weet niemand zeker. De oudste verklaring splitst hem in posis, heer of echtgenoot, en een tweede deel dat als aarde wordt gelezen, maar dat deel is taalkundig niet hard te maken. Een andere lezing komt uit op heer van de wateren, en Beekes houdt het op een voor-Griekse oorsprong.

Waarom Poseidon ook de god van de aardbevingen is

De bijnamen die de dichters hem geven, gaan vaker over de grond dan over het water. Homerus en Hesiodus noemen hem Ἐνοσίχθων (Enosichthon) en Ἐνοσίγαιος (Enosigaios), aardschudder, en Γαιήοχος (Gaieochos), omvatter van de aarde; ook Σεισίχθων (Seisichthon) is overgeleverd.

Dat hangt samen met hoe de Grieken de wereld zagen: zij dachten dat alle waterwegen met elkaar in verbinding stonden en dat het land op water dreef. Wie het water in beweging bracht, bracht in dat beeld ook de grond in beweging. Zo is dezelfde god ook de Griekse god van de aardbevingen.

Die bijnaam zit vast aan hem. In de Theogonie staat één regel over zijn huwelijk, en ook daar heet hij niet de zeegod maar de luid brullende aardschudder. Dezelfde god draagt daarnaast de bijnaam Ἀσφάλειος (Asphaleios), hij die vastheid geeft. Die bijnamen zijn overgeleverd; dat men bescherming tegen bevingen zocht bij de god die ze veroorzaakte, is onze uitleg erbij.

Helike, de stad die in zee verdween

In de winter van 373 v.Chr. verdween Helike, een stad aan de noordkust van de Peloponnesos: een aardbeving en een vloedgolf lieten de stad wegzakken, waarna de zee eroverheen kwam. Daar stond een panhelleens heiligdom voor Poseidon Helikonios, dat in religieus belang alleen voor Delphi onderdeed. Strabo schrijft dat de Grieken de ramp aan de woede van Poseidon toeschreven: de inwoners hadden geweigerd een beeld af te staan aan Ionische kolonisten. In die uitleg verwoestte Poseidon zijn eigen heiligdom als straf voor de inwoners. Eratosthenes zag het bronzen beeld van de god anderhalve eeuw later nog onder water staan; in 2001 vond het Helike Project de stad terug bij Rizomylos.

Poseidon Hippios: de god van de paarden

Het derde domein van Poseidon zijn de paarden. In Arcadië werd hij vereerd als Ἵππιος (Hippios), van de paarden, in Korinthe als Damaios, paardenbedwinger, en in Sparta als Hippokourios. Die verering bleef niet tot de kust beperkt: op de kaart van Griekenland ligt Arcadië in het binnenland van de Peloponnesos, zonder kust, en daar stonden meerdere tempels voor Poseidon Hippios. Ook in de mythen is de band met paarden direct: het gevleugelde paard Pegasus is zijn zoon, en bij zijn heiligdom op de landengte van Korinthe hoorden paardenrennen.

De drietand van Poseidon en zijn andere symbolen

De drietand is het bekendste symbool van Poseidon, en hij kreeg hem van de cyclopen. Volgens Apollodorus gaven zij aan Zeus de donder, de bliksem en de bliksemschicht, aan Hades een helm en aan Poseidon een drietand, allemaal vóór de oorlog tegen de titanen die tien jaar duurde.

Wat hij met de drietand doet, staat in de bronnen vrij precies beschreven. Hij slaat op de grond en er komt een aardbeving; hij slaat op rots en er komt water. In Thessalië zou hij met de drietand de rotsen bij Tempe hebben gekliefd zodat de vlakte kon afwateren, en midden op de burcht van Athene sloeg hij volgens Apollodorus een zoutwaterzee open. Bij hem horen verder de dolfijn, het paard en de stier, en een wagen getrokken door hippocampen, wezens die half paard en half zeedier zijn.

Welk beeld is echt Poseidon?

Wie een beeld van Poseidon zoekt, komt bijna altijd bij hetzelfde bronzen beeld uit: een bebaarde man van 2,09 meter die met gespreide armen iets staat te gooien, opgehaald uit een scheepswrak bij Kaap Artemision en nu in het Nationaal Archeologisch Museum in Athene. Het voorwerp in zijn rechterhand is verloren, en juist dat voorwerp bepaalde wie hij was: bij een bliksemschicht gaat het om Zeus, bij een drietand om Poseidon. De meeste onderzoekers kiezen nu voor Zeus.

Een beeld dat zeker Poseidon is, staat in hetzelfde museum: de Poseidon van Melos, in 1877 op dat eiland gevonden, 2,35 meter hoog en van Parisch marmer. De geheven rechterarm hield een drietand die niet bewaard is. Dat hij toch te herkennen is, komt door de dolfijn naast zijn been.

Poseidon tegen Athena: de strijd om Attica

In de bekendste mythe over Poseidon verliest hij. Hij en Athena maakten beiden aanspraak op Attica, het gebied rond Athene. Bij Apollodorus scheidt Zeus hen en wijst hij de twaalf goden als rechters aan. Poseidon slaat met zijn drietand midden op de burcht en brengt een zee voort die men Erechtheïs noemt; Athena plant een olijfboom. Het land gaat naar Athena, omdat Kekrops getuigt dat zij de olijf als eerste plantte, waarna Poseidon in woede de vlakte van Thria overstroomt.

In de bekendste latere navertelling kiezen de Atheners zelf tussen twee geschenken, een zoutwaterbron en een paard tegenover een olijfboom, en wint de olijf omdat die het nuttigst is. Dat staat niet bij Apollodorus. De ene versie is een rechtszaak met een getuige, de andere een keuze tussen geschenken; wie de mythe navertelt, kan beter zeggen welke van de twee hij volgt.

Poseidon verloor het gebied, maar hij bleef in de stad vereerd. Op de Akropolis van Athene staat het Erechtheion, met altaren voor Poseidon en Erechtheus. In de noordelijke zuilengang zitten indrukken in de rots die als de sporen van zijn drietand werden uitgelegd, en bij het gebouw hoorde een put met zout water.

Waar je de tempels van Poseidon kunt bezoeken

Poseidon werd in heel Griekenland en in Zuid-Italië vereerd, en zijn heiligdommen stonden opvallend vaak op kapen, landengten en kusten. Twee daarvan zijn nog te bezoeken: kaap Sounion en de Isthmus bij Korinthe. In Pylos is geen tempel bewaard, maar daar is wel de oudste tekst met zijn naam gevonden.

Sounion: een Dorische tempel boven de zee

De tempel op Kaap Sounion is het bekendste bouwwerk voor Poseidon: gebouwd in 444 tot 440 v.Chr., in de Dorische orde, van wit marmer dat ter plaatse werd gewonnen. Van de oorspronkelijk 34 zuilen staan er nu vijftien, elk 6,10 meter hoog, op een klif van bijna 60 meter boven de zee en ongeveer 69,5 kilometer ten zuidoosten van Athene. Een oudere tempel van tufsteen op dezelfde plek werd vermoedelijk in 480 v.Chr. door Perzische troepen verwoest.

Bij de kaap hoorde een vierjaarlijks feest waarvoor Atheense gezagsdragers per boot kwamen. In de basis van een zuil staat de naam van Lord Byron gekrast; dat de dichter dat zelf heeft gedaan, is niet aangetoond. Van de tempel van de Olympische Zeus in de stad staan nog vijftien van de oorspronkelijk 104 zuilen.

De spelen op de Isthmus en de tabletten van Pylos

Bij de landengte van Korinthe lag een tweede groot heiligdom, bestuurd vanuit Korinthe. De eerste Dorische tempel voor Poseidon stond er rond 700 v.Chr. en werd rond 465 v.Chr. door een grotere vervangen. De Isthmische Spelen werden er vanaf 584 v.Chr. gehouden, om het jaar in het voorjaar, met een krans van pijnboom en later van droge selderij voor de winnaar.

De paleisarchieven van Pylos vormen de grootste verzameling Lineair B-tabletten van het Griekse vasteland, gebakken toen het paleis rond 1180 v.Chr. afbrandde. Poseidons naam staat erop als po-se-da-o, eeuwen voor Homerus, en volgens het onderzoeksoverzicht op Wikipedia vaker dan die van Zeus: in Pylos gold hij als de belangrijkste god. Pylos is in de mythologie ook de stad van Neleus, een zoon van Poseidon.

De vrouw van Poseidon en zijn kinderen

De vrouw van Poseidon is Amphitrite, een nereïde en dus een zeenimf. Hesiodus zet het gezin in één regel neer: uit Amphitrite en de luid brullende aardschudder werd de grote, wijd heersende Triton geboren, die de diepten van de zee bezit en met zijn moeder en zijn vader in een gouden huis woont. Triton is half mens en half vis; ook Rhode en Benthesikyme gelden als hun kinderen.

Buiten dat huwelijk is de lijst met kinderen lang, en die loopt dwars door de heldenverhalen. Er zitten goden bij, maar ook monsters, een paard en koningen.

Bron: World History Encyclopedia: Poseidon

Poseidon en Perseus: hoe zijn die twee verbonden?

Poseidon en Perseus komen vaak in één zoekvraag voor. Perseus is geen zoon van Poseidon, maar van Zeus en de sterfelijke Danaë. De verbinding loopt via Medusa, de enige sterfelijke van de drie gorgonen. Toen Perseus haar hoofd afsloeg, sprongen uit haar hals de grote Chrysaor en het paard Pegasus, haar kinderen van Poseidon. Poseidon is in dat verhaal dus de vader van die twee, niet van Perseus.

Hoe die ontmoeting wordt verteld, verschilt sterk per bron. Bij Hesiodus is Medusa de geliefde van Poseidon en lag de donkerharige god met haar in een zachte wei tussen de lentebloemen. Zeven eeuwen later maakt de Romeinse dichter Ovidius er een verkrachting van in de tempel van Minerva, waarna de godin niet de god maar het meisje straft.

Poseidon en Neptunus: de Romeinse god van de zee

De Romeinse naam van Poseidon is Neptunus. De Romeinen vereerden een eigen god van het water en stelden die met Poseidon gelijk omdat hun taken overeenkwamen, niet omdat het van oorsprong dezelfde god was; voor de naam Neptunus wordt zelfs een Etruskische herkomst voorgesteld. De Romeinse god van de zee is dus Neptunus, de Griekse Poseidon.

Bij het lezen van oude teksten is de naamkeuze een aanwijzing voor de traditie waaruit een tekst komt. Waar een Griekse dichter Poseidon schrijft, schrijft de Romeinse dichter Ovidius Neptunus, terwijl het om dezelfde figuur in hetzelfde verhaal gaat.

Veelgestelde vragen