Hades, de Griekse god van de onderwereld

Griekse naam

Ἅιδης (Haides), ouder Ἀΐδης; bij Homerus ook Aidoneus; modern Grieks Άδης (Adis)

Romeinse naam

Pluto, vereenzelvigd met Dis Pater en Orcus

Verzachtende naam

Plouton, de rijke, vanaf ongeveer de vijfde eeuw v.Chr.

Domein

De onderwereld en de doden; niet de dood zelf

Ouders

De titanen Kronos en Rheia

Broers en zussen

Zeus, Poseidon, Hera, Demeter en Hestia

Vrouw

Persephone, dochter van Zeus en Demeter

Attributen

Scepter, sleutel, hoorn des overvloeds, een helm die onzichtbaar maakt, zwarte paarden

Bewaker van zijn poort

Cerberus, de hond die wie binnen is niet laat gaan

Woonplaats

De onderwereld, niet de Olympus

Oudste uitgeschreven bronnen

Homerus en Hesiodus, rond 700 v.Chr.

Wie is Hades en waar is hij god van

Hades is de god van de onderwereld in de Griekse mythologie: de heerser over het rijk van de doden. Hij is een zoon van de titanen Kronos en Rheia en een broer van Zeus en Poseidon. In de Ilias legt Poseidon uit hoe de broers aan hun gebied kwamen: er werd geloot, Poseidon kreeg de grauwe zee, Zeus de brede hemel en Hades de duisternis, terwijl de aarde en de Olympus van hen alle drie bleven. Dat hij koning van de onderwereld wordt genoemd, gaat in die passage terug op de uitkomst van die loting.

Bij de vraag waar Hades de god van is, helpt het om drie dingen apart te houden. Hij is niet de god van de dood: dat is Thanatos. Hij haalt de gestorvenen ook niet zelf op, want in de Odyssee voert Hermes de zielen met een gouden staf naar de asfodelosweide. En hij spreekt geen vonnis over goed en kwaad: in latere bronnen doen Minos, Rhadamanthys en Aiakos dat. In de bronnen is hij degene die de doden in zijn rijk ontvangt en daar houdt. Hij hoort bij de machtigste Griekse goden, maar staat zelden in het rijtje van twaalf Olympiërs.

Waarom Hades niet op de Olympus woont

De loting gaf Zeus de hemel en daarmee de Olympus als woonplaats. Hades kreeg het gebied onder de aarde en woont daar ook. Dat hij niet op de berg woont, is de voornaamste reden dat hij in de gangbare lijsten van twaalf Olympische goden ontbreekt.

Eén keer komt hij in de bronnen naar boven, en dan omdat hij gewond is. In het vijfde boek van de Ilias vertelt Dione dat Herakles Hades bij Pylos met een pijl in de schouder trof, tussen de doden, en dat hij daarna in het huis van Zeus door Paieon werd genezen. In die passage kan hij dus gewond raken en heeft hij genezing nodig.

Wat de naam Hades betekent, en wanneer hij ook een plaats werd

In het oud-Grieks heet hij Ἅιδης (Haides), in oudere vorm Ἀΐδης (Aides), en in de Hymne aan Demeter ook Aidoneus; de letters zelf staan bij het Griekse alfabet. Sinds de oudheid wordt de naam gelezen als de onzienlijke, uit een ontkennend voorvoegsel plus een stam voor zien. Zeker is die uitleg niet: etymologische naslagwerken noemen de herkomst onbekend, en Plato laat in de Kratylos een verklaring opvoeren waarin de naam met kennis van al het goede te maken heeft.

Belangrijker voor het lezen van bronnen is wat er daarna met de naam gebeurde. Bij Homerus is Hades de god, en een dode gaat naar het huis van Hades. De tweede naamval van die uitdrukking werd de gewone aanduiding voor die bestemming, en vervolgens ging de naam zelf het gebied betekenen: Apollodorus schrijft al dat Plouton de heerschappij in Hades kreeg. In het moderne Grieks dekt Άδης (Adis) nog altijd beide betekenissen.

De Romeinse naam van Hades: Pluto

Vanaf ongeveer de vijfde eeuw v.Chr. noemden Grieken hem liever Plouton, de rijke, omdat de naam Hades volgens Plato angst wekte. Die rijkdom komt uit de bodem: de gewassen op het land en de metalen eronder. Uit die verzachtende naam komt de Romeinse god van de onderwereld, Pluto. De Romeinen verbonden hem ook met Dis Pater, waarvan de naam meestal als rijke vader wordt opgevat, en met de oudere Orcus, die net als Hades zowel de god als het dodenrijk aanduidt; Cicero legt het verband met rijkdom uitdrukkelijk door Dis bij dives te zetten.

Voor wie bronnen vergelijkt, is de naamgeving een handig signaal. Staat er Pluto en Proserpina, dan lees je een Latijnse versie; staat er Hades en Persephone, dan een Griekse. De naam zegt ook iets over de rol waarin hij wordt beschreven. Als Plouton staat hij in de mysteriën van Eleusis vooral te boek als de waardige ontvanger van de doden, en niet als de god die Persephone wegvoert.

Het verhaal van Hades en Persephone

Het bekendste verhaal over Hades staat in de Homerische Hymne aan Demeter en gaat over zijn huwelijk. Persephone, in de cultus vaak Kore genoemd, het meisje, plukt bloemen op de vlakte van Nysa in gezelschap waartoe ook Athena en Artemis horen. Eén narcis staat er met opzet, als lokmiddel uit de aarde gegroeid op wens van Zeus; zodra zij hem pakt, splijt de grond open en springt Hades met zijn onsterfelijke paarden naar buiten.

Alleen Hekate hoort haar schreeuw en Helios ziet het gebeuren, en via hen komt Demeter er pas later achter dat Zeus zijn dochter zelf heeft weggegeven, aan de broer van haar vader, om zijn vrouw te worden. Het is dus een huwelijk dat haar vader regelt buiten haar moeder om. Haar band met het dodenrijk ontstaat door eten: Hades geeft haar in het geheim een granaatappelzaadje, en wie in de onderwereld eet, hoort er voortaan bij.

Hoe lang zij beneden blijft, verschilt per bron. De hymne is precies: een derde deel van het rondgaande jaar bij Hades, twee delen boven bij de goden. Bij Ovidius en Hyginus wordt het de helft van het jaar, en in versies waarin dat ene zaadje zes zaadjes worden, horen daar zes maanden bij. De verdeling in zes maanden hoort dus bij latere versies en niet bij de oudste. Maanden noemt de hymne nergens, en de koppeling aan de winter is uitleg van later: er bestaat ook een lezing waarin het dode seizoen de droge Griekse zomer is, met het graan ondergronds opgeslagen.

Wie de onderwereld bewaakt

Het mythische wezen dat de onderwereld bewaakt, is Cerberus, de hond van Hades. Hesiodus zet hem in de Theogonie vóór de weerklinkende hallen van Hades en Persephone en beschrijft precies wat hij doet: wie naar binnen gaat, kwispelt hij met staart en oren toe, maar wie weer naar buiten wil, laat hij niet gaan en verslindt hij bij de poort. Bij Hesiodus heeft de bewaker van de onderwereld daarmee vooral de taak om de doden binnen te houden. Bij Vergilius ligt hij wel vóór de ingang en moet hij in slaap worden gebracht; dat is de latere, Romeinse invulling van zijn werk.

Hoeveel koppen hij heeft, hangt van de bron af: vijftig bij Hesiodus, honderd bij Pindarus en drie bij latere schrijvers. De oudste afbeeldingen volgen dat niet, want op een Korinthische beker uit ongeveer 590 tot 580 v.Chr. heeft hij één kop en Attische vazen geven hem er vaak twee. Verder vaart Charon in latere bronnen de doden over het water, waarvoor een muntje nodig was dat nabestaanden onder de tong of op de ogen van de dode legden. De Tartaros, de gevangenis onder het dodenrijk, is de plek waar de titanen na hun nederlaag verdwenen; Atlas kreeg bij Hesiodus een andere straf en moet aan de rand van de aarde de hemel omhooghouden.

Bron: Wikipedia: Greek underworld, met de antieke vindplaatsen per onderdeel

Wie de onderwereld levend verliet

De regel dat niemand terugkomt, kent een paar uitzonderingen, en juist die laten zien hoe Hades wordt neergezet. Herakles mag Cerberus meenemen op voorwaarde dat hij de hond zonder wapens bedwingt, en Orpheus komt met zijn muziek langs het dier. Wanneer de genezer Asklepios doden begint op te wekken, beklaagt Hades zich en doodt Zeus hem met een bliksem; Asklepios is een zoon van Apollo. Theseus en Peirithoos, die Persephone wilden weghalen, werden vastgezet.

Waar de Grieken de ingang van de onderwereld plaatsten

Het dodenrijk ligt in de bronnen niet alleen onder de aarde, maar ook aan het eind van een vaarroute. In het tiende boek van de Odyssee wijst Kirke de weg: leg aan bij het bos van Persephone en ga naar het huis van Hades, waar de Pyriphlegethon en de Kokytos in de Acheron uitkomen en bij de samenvloeiing van die bulderende rivieren een rots staat.

Die namen horen bij een bestaand landschap. De Acheron stroomt in Epirus, en Herodotus meldt dat de tiran Periander daar boden naar een dodenorakel stuurde. Het gebouw bij Mesopotamos dat sinds de opgravingen van Sotirios Dakaris het Nekromanteion heet, dateert echter uit de late vierde eeuw v.Chr. en geldt bij de meeste onderzoekers nu als een versterkte hellenistische boerderij. Ook Kaap Tainaron op de Peloponnesos wordt als ingang aangewezen, omdat Herakles de hond daar naar boven bracht. Op geen van beide plaatsen is bij opgravingen iets gevonden dat als toegang tot de onderwereld is aan te merken; de aanwijzing komt uit de verhalen.

Hoe Hades werd vereerd en hoe hij wordt afgebeeld

Wie aan de god Hades offerde, deed dat anders dan bij de overige goden: 's nachts, met zwarte dieren, met het gezicht weggedraaid en met de handen op de aarde geslagen zodat hij het beneden zou horen. Bij zijn naam zwoeren Grieken liever niet, en tempels voor hem zijn bijna niet bekend; het ene geval dat terugkeert is een heiligdom in Elis dat volgens Pausanias één keer per jaar openging. Onder de naam Plouton ziet het er anders uit: in Eleusis had hij een eigen priesteres, en met Persephone werd hij ook in Knidos, Ephesos en Sparta vereerd. De schroom betrof vooral de naam Hades, niet de verering van de god onder zijn verzachtende naam.

In de antieke kunst is hij een bebaarde man van middelbare leeftijd met een scepter, soms met een sleutel of een hoorn des overvloeds, vaak zittend op een troon naast Persephone. Bij die sleutel geeft Pausanias een verklaring: wat Hades heet, is afgesloten, en niemand komt eruit terug. Verder hoort bij hem een helm die de drager onzichtbaar maakt, bij Apollodorus een geschenk van de cyclopen; in het verhaal van Perseus wordt dat hoofddeksel uitgeleend voor de strijd tegen Medusa.

Eén kenmerk van de moderne Hades ontbreekt in dat rijtje: de tweetandige vork. Van geen enkele antieke afbeelding van de heerser van de onderwereld kan met zekerheid worden gezegd dat hij er een vasthoudt. Het attribuut werd pas in de latere Europese kunst gebruikelijk, met een plafondschildering uit het atelier van Rafaël uit 1517 als vroeg voorbeeld. Een afbeelding met de vork is daarmee een voorstelling van na de oudheid.

Veelgestelde vragen