Proost in het Grieks: yamas en stin ygeia mas

Proost, gewoon aan tafel

yamas (γεια μας)

Letterlijk

onze gezondheid

Spelling die je tegenkomt

jamas, yamas, ya mas, yia mas

Langere vorm

stin ygeia mas (στην υγειά μας)

Op jouw gezondheid

stin ygeia sou (στην υγειά σου)

Plechtig of schriftelijk

eis ygian (εις υγείαν)

Geleend uit het Italiaans

eviva (εβίβα)

Bij een naamdag of verjaardag

chronia polla (χρόνια πολλά)

Yamas betekent onze gezondheid

Yamas (γεια μας) is wat Grieken zeggen als de glazen omhooggaan. Letterlijk staat er geen proost: γεια is ontstaan uit υγεία, gezondheid, en μας betekent ons. De betekenis van yamas is dus onze gezondheid; proost is wat je er in het Nederlands van maakt. Het Griekse Wiktionary (Βικιλεξικό) voert de vorm terug op het Hellenistische ὑγεία en noemt naast de begroeting het gebruik bij een heildronk. Zulke gezondheidswensen zijn een vast patroon in het Nieuwgrieks.

Dezelfde wens zit in de begroetingen yasou en yassas, met jouw of uw in plaats van ons. Hoe die begroetingen over de dag verdeeld zijn, staat bij kalimera en de andere Griekse begroetingen.

Hoe je yamas schrijft: jamas, ya mas of yia mas

In Nederlandse teksten staat meestal jamas, in Engelse yamas, in lesmateriaal ya mas of yia mas. In het Grieks zijn het twee woorden, γεια μας, met de klemtoon op γεια. De vier letters van γεια vormen samen één lettergreep. Het Wiktionary-lemma geeft als uitspraak /ˈʝa/: een klank die dichter bij de Nederlandse j ligt dan bij een harde g. Vandaar jamas in het Nederlands en yamas in het Engels.

Het lemma staat zonder accentstreepje, γεια, zoals eenlettergrepige woorden in de huidige spelling meestal krijgen; de oudere vorm γειά μας met streepje komt nog voor. Welke letter voor welke klank staat, legt het Griekse alfabet uit.

Stin ygeia mas, eis ygian en eviva

Stin ygeia mas (στην υγειά μας) zegt hetzelfde met het hele woord υγεία erin: op onze gezondheid. Giorgos Katos omschrijft in zijn woordenboek van de Griekse volkstaal εις υγείαν, στην υγειά σου en πίνω στην υγειά σου als dezelfde wens die drinkers uitwisselen terwijl ze hun glas heffen. Eis ygian is de oude naamvalsvorm en klinkt plechtiger; je hoort het eerder in een toespraak dan aan tafel.

Eviva (εβίβα) is geleend van het Italiaanse evviva; het Griekse Wiktionary noemt het zowel een heildronk als een uitroep die ironisch kan uitpakken. Yamas kun je bij elk glas zeggen, van tsipouro tot wijn. Welke woorden je verder aan tafel nodig hebt, staat apart.

Wat je zegt bij een naamdag of verjaardag

Het woordje μας sluit het hele gezelschap in, jezelf inbegrepen. Gaat het glas omhoog voor één persoon, omdat zij haar naamdag viert of net is geslaagd, dan past yamas niet: dan zeg je stin ygeia sou (στην υγειά σου), op jouw gezondheid, of stin ygeia sas tegen meer mensen.

Bij de gelegenheid zelf hoort chronia polla (χρόνια πολλά), vele jaren. Volgens het Griekse Wiktionary valt die wens op naamdagen, verjaardagen, Nieuwjaar, Kerst en Pasen, en bij het weggaan και του χρόνου. Op een aangeboden glas volgt meestal een bedankje in het Grieks.

Proosten in het oude Grieks

Voor het proosten zelf heeft het Grieks een eigen werkwoord: προπίνω, vooraf drinken. Het woordenboek van Liddell en Scott omschrijft het als drinken op iemands gezondheid, en legt de handeling erachter uit: wie proostte, dronk eerst zelf uit de beker en reikte die daarna aan de ander; bij feestelijke gelegenheden bleef de beker als geschenk achter. Dat oude gebruik is niet rechtstreeks de oorsprong van het huidige proosten; yamas is een veel jongere vorm. Wel is oud dat er regels golden voor het samen drinken: in Plato's Symposion, een gesprek op zo'n drinkgelegenheid, houden de gasten ieder op hun beurt een lofrede op Eros in plaats van door te drinken.

Veelgestelde vragen