Olympische Spelen in de oudheid: hoe het begon

Eerste bekende winnaar

Koroibos van Elis, traditioneel 776 voor Christus

Plaats

Olympia, in de westelijke Peloponnesos

Voor wie

Zeus, in zijn heiligdom

Ritme

Elke vier jaar; die periode heette een olympiade

Eerste programma

Alleen de stadionloop, ongeveer 192 meter

Prijs

Een krans van wilde olijventakken, geen geld

Afgeschaft

In 393 of 394 na Christus, door keizer Theodosius I

Wanneer begonnen de eerste Olympische Spelen?

Wie vraagt wanneer de eerste Olympische Spelen van de Grieken werden gehouden, krijgt bijna altijd 776 voor Christus te horen. Dat jaartal komt uit een winnaarslijst: 776 is het eerste jaar waarvan een winnaar is overgeleverd. Koroibos van Elis won de stadionloop, en vanaf hem hielden de Grieken bij wie er won. Het jaartal geeft dus aan vanaf wanneer de uitslagen zijn bewaard, en niet vanaf wanneer er werd gestreden. Meer over deze periode staat bij de Griekse geschiedenis.

Dat onderscheid verklaart waarom er geen stichtingsverhaal is dat alle bronnen delen. Olympia was al een oud cultusoord voordat die lijst begon, en de antieke Grieken schreven de oorsprong van de Spelen toe aan uiteenlopende figuren, onder wie Herakles en Pelops. Dat zijn verhalen uit de wereld van de Griekse goden en helden, geen verslagen van gebeurtenissen. Wat er vóór 776 precies gebeurde, is niet vastgesteld.

De lijst kreeg daarna een tweede functie. Omdat de Spelen elke vier jaar terugkwamen, gingen Griekse geschiedschrijvers in olympiaden rekenen: een gebeurtenis viel in het derde jaar van de zoveelste olympiade, en elke olympiade kreeg de naam van de winnaar van de stadionloop. Elke stad had zijn eigen kalender en zijn eigen magistraten, en dit was de enige tijdrekening die ze samen gebruikten.

Welke onderdelen hadden de Spelen?

De eerste edities bestonden uit één onderdeel: de stadionloop, een sprint over de lengte van het stadion, in Olympia ongeveer 192 meter. Daarna kwamen er onderdelen bij, en de antieke winnaarslijsten geven daar jaartallen bij. De dubbele loop (diaulos) kwam er in 724, de lange loop (dolichos) in 720, worstelen en de vijfkamp in 708, boksen in 688, wagenrennen in 680 en het pankration, een combinatie van boksen en worstelen met weinig verboden grepen, in 648 voor Christus.

De stadionloop bleef het belangrijkste onderdeel omdat het het oudste was: de winnaar gaf zijn naam aan de olympiade. Bij het wagenrennen ging de overwinning niet naar de menner maar naar de eigenaar van het span. Daardoor konden ook rijke families meedoen zonder zelf te rijden, en vrouwen, die aan de rest van de Spelen niet mochten meedoen, konden op die manier winnen.

Deelname stond open voor vrije Griekse mannen uit de hele Griekse wereld, van de koloniesteden tot stadstaten die elkaar verder weinig gunden. Een Spartaan en een Athener stonden hier in dezelfde baan, en voor Sparta gold een overwinning in Olympia als een zaak van stadsbelang. Voor vrouwen was er in hetzelfde stadion een eigen festival, de Heraia voor de godin Hera, met hardloopwedstrijden in drie leeftijdsgroepen over een kortere baan van ongeveer 160 meter.

Een religieus feest voor Zeus

De Spelen hoorden bij het heiligdom van Zeus in Olympia en waren in de eerste plaats een religieus feest. Er werd geofferd, er was een processie, en de wedstrijden maakten daar deel van uit. Dat verklaart ook de plaats en het vaste ritme van vier jaar.

Om de reis mogelijk te maken gold rond de Spelen een bestand, de ekecheiria. Dat was geen algemeen staakt het vuren, maar een afspraak die atleten en bezoekers vrije doortocht gaf; wie zich er niet aan hield, kon door de spelleiding worden beboet of van deelname worden uitgesloten. Dat bezoekers uit allerlei steden kwamen, paste bij wat ze deelden: dezelfde goden, dezelfde taal en dezelfde verhalen, zoals die van Homerus.

Wat kreeg de winnaar?

De winnaar kreeg in Olympia een krans van wilde olijventakken en mocht er een beeld van zichzelf laten plaatsen. Geld was er niet. De beloning kwam daarna, in zijn eigen stad: maaltijden op kosten van de gemeenschap, ereplaatsen bij voorstellingen en festivals, en in één overgeleverd geval een eigen gymnasion voor een worstelkampioen.

Wat een overwinning opbracht, hing dus af van wat de eigen stad ervoor overhad. Een winnaar bracht zijn stad aanzien, en de stad betaalde daarvoor terug. Hoe prestige in het oude Griekenland werd verdeeld, is daar goed aan te zien.

Waarom stopten de Spelen?

De winnaarslijsten worden in de derde eeuw na Christus onbetrouwbaar en houden tegen het einde van die eeuw op. Daarna schaften christelijke keizers oude cultuspraktijken af, en keizer Theodosius I maakte in 393 of 394 na Christus een wettelijk einde aan de Spelen. Het bezwaar gold niet de sport maar de eredienst voor Zeus die eraan vastzat.

In Olympia is nu een archeologische vindplaats te bezoeken, met het stadion en de resten van de tempel van Zeus. De moderne Spelen begonnen in 1896, ruim vijftienhonderd jaar later; ze nemen het idee over, maar zetten de reeks uit de oudheid niet voort.

Veelgestelde vragen