Socrates: de filosoof die zelf niets opschreef

Leefde

Ongeveer 469 tot 399 voor Christus

Stad

Athene, uit de deme Alopeke

Ouders

Sophroniskos, steenbewerker, en Phainarete, verloskundige

Gezin

Xanthippe; drie zonen: Lamprokles, Sophroniskos en Menexenos

Eigen geschriften

Geen; er is geen tekst van zijn hand bewaard

Bekendste leerling

Plato, die de dialogen pas na zijn dood schreef

Aanklacht

De goden van de stad niet erkennen, nieuwe goden invoeren, de jeugd verderven

Vonnis

Doodstraf door de gifbeker, uitgevoerd in 399 voor Christus

Militaire dienst

Hopliet bij Potidaea, Delion en Amphipolis

Wie Socrates was en waarom we hem alleen via anderen kennen

Socrates (ongeveer 469 tot 399 voor Christus) was een burger van Athene die zijn dagen op het marktplein doorbracht met vragen stellen. Hij is een van de bekendste namen uit de Griekse geschiedenis, maar van hemzelf is geen woord bewaard: hij schreef nooit iets op. Elke zin die je van hem leest is door iemand anders opgeschreven, meestal jaren na zijn dood.

Zijn vader Sophroniskos was steenbewerker, zijn moeder Phainarete verloskundige. Hij erfde genoeg om niet van een ambacht te hoeven leven, maar rijk was hij niet. Hij was getrouwd met Xanthippe en had drie zonen; over een mogelijk tweede huwelijk spreken de antieke berichten elkaar tegen.

Hij vocht als hopliet, zwaarbewapend infanterist, mee in de Peloponnesische Oorlog: bij Potidaea in 432, Delion in 424 en Amphipolis in 422 voor Christus. Die plaatsen liggen ver uiteen, van Chalkidiki tot Boeotië; je vindt ze terug op de kaart van Griekenland. Athene verloor twee van die drie slagen.

Bron: Socrates, Internet Encyclopedia of Philosophy

Vier bronnen die elkaar tegenspreken

Omdat eigen teksten ontbreken, is de vraag welke Socrates de historische is zelf een onderwerp van onderzoek geworden. Sinds Friedrich Schleiermacher die vraag begin negentiende eeuw scherp stelde, heet ze het socratische probleem. Neem het orakel van Delphi, het verhaal waarmee Socrates zijn levenswerk verklaart. Bij Plato vraagt zijn vriend Chairephon of iemand wijzer is dan Socrates, en antwoordt het orakel nee (Apologie 21a). Bij Xenophon zegt Apollo iets anders: geen mens is vrijer, rechtvaardiger of beheerster (Apologie 14). Bij Plato gaat het antwoord over wat Socrates weet, bij Xenophon over hoe hij leeft.

Die teksten bereikten ons via Grieks sprekende kopiisten: van Plato zijn ongeveer 250 byzantijnse handschriften bewaard, en de studie van zijn werk liep in het Byzantijnse Rijk door toen West-Europa de dialogen niet meer kende.

Ik weet dat ik niets weet: wat hij werkelijk zei

De bekendste uitspraak van Socrates heeft hij in die vorm nooit gedaan. Ik weet dat ik niets weet komt bij Plato nergens zo voor. De Griekse versie die rondgaat, ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα (hen oida hoti ouden oida), en het Latijnse scio me nihil scire zijn latere formuleringen.

Wat er wel staat, is preciezer. Socrates vergelijkt zich met iemand die voor wijs doorgaat en stelt vast dat hij op één klein punt wijzer is: ἃ μὴ οἶδα οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι, wat ik niet weet, denk ik ook niet te weten (Apologie 21d). Dat is geen twijfel aan alle kennis, maar een uitspraak over zelfkennis. Even verderop zegt dezelfde Socrates juist dat hij één ding zeker weet, namelijk dat onrecht doen slecht is, en dat hij daarvoor wil sterven (Apologie 29b).

Dat verschil is niet klein. In de populaire versie is Socrates een scepticus die niets meer hoeft te onderzoeken. In de Apologie is hij iemand die blijft doorvragen, juist omdat hij weet dat hij er nog niet is.

Zo verliep een socratisch gesprek

De methode heet in het Grieks ἔλεγχος (elenchos), toetsing of weerlegging. Socrates begint met een vraag van het type τί ἐστι (ti esti), wat is het: wat is vroomheid, wat is moed. De gesprekspartner geeft een definitie, Socrates stelt vervolgvragen en laat zien dat die definitie botst met wat de ander zelf ook gelooft. Deze woorden zijn klassiek Grieks. Het moderne Grieks dat je nu in Griekenland hoort, staat bij de Griekse woorden en zinnen van alledag.

Het gesprek eindigt meestal zonder antwoord. Die toestand heet ἀπορία (aporia), geen uitweg hebben, en is geen mislukking maar de opbrengst: de ander weet nu dat hij het niet weet. Socrates noemt zichzelf daarbij een verloskundige van gedachten, het beroep van zijn moeder (Theaetetus 150b tot 151b). Voor zijn stad had hij een hardere vergelijking: de steekvlieg bij een groot en goed gefokt paard dat door zijn eigen omvang traag is geworden (Apologie 30e).

Het proces van 399 voor Christus

De aanklacht die Diogenes Laertius overlevert, luidt dat Socrates misdadig handelt door de goden die de stad erkent niet te erkennen, door nieuwe goden in te voeren en door de jeugd te verderven. De juridische term was ἀσέβεια (asebeia), goddeloosheid, en die ging in Athene minder over wat je dacht dan over wat je deed. Die stadsgoden waren zichtbaar aanwezig: het Erechtheion op de Akropolis, gebouwd tussen 421 en 406 voor Christus, dus tijdens zijn leven, huisvestte de gezamenlijke cultus van Athena en Poseidon. De nieuwe god was zijn δαιμόνιον (daimonion), een persoonlijk goddelijk teken dat hem van bepaalde dingen weerhield (Apologie 31c en 40a).

Daar kwam de politiek bij. Athene had in 404 voor Christus de oorlog tegen Sparta verloren, waarna de Dertig Tirannen onder Kritias naar schatting vijf procent van de bevolking lieten doden. Kritias en Alkibiades hadden in Socrates' kring verkeerd, maar de amnestie van 403 voor Christus verbood vervolging voor politieke daden van daarvoor. Een aanklacht over de goden bleef wel mogelijk. Het proces hoort daarmee bij de bekendste rechtszaken uit het oude Griekenland.

De jury bestond vermoedelijk uit 501 burgers, al noemt geen antieke bron dat aantal. Plato laat Socrates zeggen dat dertig andere stemmen hem hadden vrijgepleit (Apologie 36a), waaruit doorgaans een uitslag van ongeveer 280 tegen 221 wordt gereconstrueerd. In de strafmaatronde stelde hij eerst spottend voor dat de stad hem maaltijden in het Prytaneion zou aanbieden. Daarna bood hij een boete van honderd drachmen, en vrienden, onder wie Plato, kwamen op dertig mina. De jury koos de doodstraf, met een grotere meerderheid dan bij de schuldvraag.

De laatste woorden van Socrates

Tussen vonnis en uitvoering lag ongeveer een maand, om een religieuze reden: Athene had een schip naar Delos gestuurd voor een oude gelofte aan Apollo, en zolang die missie duurde moest de stad rein blijven en mocht niemand ter dood worden gebracht (Phaedo 58a tot 58c). Een ontsnappingsplan van vrienden wees Socrates in die weken af.

Wie het sterfbed beschrijft, doet hier ter zake. De Phaedo somt de aanwezigen op en zegt over Plato zelf: Plato, geloof ik, was ziek (Phaedo 59b). De bekendste weergave van die dag komt dus van iemand die er volgens zijn eigen tekst niet bij was.

In die weergave drinkt Socrates het gif, loopt rond tot zijn benen zwaar worden, gaat liggen en voelt de kou van zijn voeten omhoog kruipen. Zijn laatste woorden zijn een opdracht aan een vriend: Kriton, we zijn Asklepios een haan schuldig; betaal die en verzuim het niet (Phaedo 118a). Asklepios was de god van de genezing. Plato legt niet uit wat die opdracht betekent, en lezers zoeken er sinds de oudheid zelf een betekenis in: een dankoffer omdat de dood een genezing van het leven zou zijn, of een schuld die nog openstond. Welke uitleg de juiste is, laat de Phaedo open.

Over sterven had hij in de rechtszaal al iets gezegd. Als de dood een reis is naar een plaats waar je Orpheus, Hesiodos en Homerus kunt ontmoeten, dan wil hij wel vele malen sterven (Apologie 40e tot 41a).

Wie de leerlingen van Socrates waren

De bekendste leerling van Socrates is Plato, en de dialogen waarin hij optreedt zijn ook de reden dat we hem kennen. Socrates zelf wees de rol van leraar af: hij zei geen onderwijs te geven en nam er geen geld voor aan, anders dan de sofisten die in Athene tegen betaling lesgaven. Hij had een kring van jonge Atheners die zijn manier van vragen overnamen, en daaruit kwam niet één school maar een reeks die elkaar tegenspreekt. Hoe die denkers op elkaar volgen, staat bij de Griekse filosofen.

Via de Academie van Plato loopt er een lijn naar Aristoteles. Hij kwam rond 367 voor Christus naar de Academie en bleef tot Plato's dood in 347. In 343 voor Christus ging hij naar Pella om de dertienjarige zoon van koning Philippos te onderwijzen, de latere Alexander de Grote. Van het marktplein in Athene naar de man die het Perzische Rijk veroverde zijn het dus twee schakels.

Bron: Socrates, Engelse Wikipedia

Welke uitspraken echt van Socrates komen

Zoek je op Socrates uitspraken of op Socrates quotes in het Nederlands, dan krijg je lijstjes waarin echte en toegeschreven regels door elkaar staan. Drie vragen helpen om ze uit elkaar te houden: in welke antieke tekst staat de regel, bij welk nummer, en wie spreekt daar. Ontbreekt die vindplaats, dan is de uitspraak niet te controleren.

Twee bekende uitspraken kun je terugzoeken. Wat ik niet weet, denk ik ook niet te weten staat in Apologie 21d. Een leven zonder zelfonderzoek is niet waard om geleefd te worden staat in Apologie 38a, gezegd nadat de jury hem al schuldig had verklaard. Bij beide hoort hetzelfde voorbehoud: het is Plato's formulering, geen verslag van de zitting.

Een groot deel van de rondgaande regels komt ergens anders vandaan. Ken jezelf stond bij het orakel van Delphi en wordt aan de Zeven Wijzen toegeschreven; die spreuk is ouder dan Socrates, hij gebruikte haar en bedacht haar niet. Onderwijs is het aansteken van een vlam komt uit Plutarchus, die over de geest schreef en niet over onderwijs. De klacht dat de kinderen van nu van luxe houden en geen respect meer hebben voor ouderen, komt uit Schools of Hellas van Kenneth John Freeman uit 1907. En het geheim van verandering is al je energie richten op het nieuwe komt van een romanfiguur die Socrates heet, uit Way of the Peaceful Warrior van Dan Millman.

Dat komt deels doordat Socrates zelf niets schreef: er is geen eigen tekst waarmee je een toeschrijving kunt weerleggen. Bij bekende namen uit de Griekse cultuur gaan daarom meer uitspraken rond dan in de bronnen terug te vinden zijn.

Veelgestelde vragen