.jpg){kind=link}
Op deze pagina
- Hoofdstad
- Constantinopel, het huidige Istanbul
- Eigen naam
- Basileia ton Rhomaion, keizerrijk van de Romeinen
- Taal van bestuur
- Latijn, vanaf de zevende eeuw Grieks
- Geloof
- christelijk, na 1054 orthodox
- Einde
- 29 mei 1453, inname door Mehmet II
Wat was het Byzantijnse Rijk?
Het Byzantijnse Rijk was geen nieuw rijk, maar de oostelijke helft van het Romeinse Rijk die bleef bestaan toen het westen in de vijfde eeuw uiteenviel. Keizer Constantijn de Grote wijdde op 11 mei 330 een nieuwe hoofdstad in aan de Bosporus, en van daaruit werd ruim elf eeuwen geregeerd. Het rijk vormt daarmee een lange schakel in de grote lijn van de Griekse geschiedenis.
Het bestuur was Romeins: Romeins recht, Romeinse titels, een keizer die zich heer van de Romeinen noemde. De taal van het dagelijks leven en van de kerk was Grieks, het Grieks dat na de veroveringen van Alexander de Grote de omgangstaal van het oostelijke Middellandse Zeegebied was geworden. Keizer Herakleios, die regeerde van 610 tot 641, maakte het Grieks ook de officiële taal van het bestuur. Het rijk was dus Romeins van bestuur, Grieks van taal en christelijk van geloof. Over de samenhang van taal, kerk en staat gaat het overzicht Griekse cultuur.
Byzantion, Constantinopel, Istanbul: drie namen voor een stad
Voor het jaar 330 heette Constantinopel Byzantion. Dat was een Griekse kolonie, volgens de overlevering rond 667 voor Christus gesticht door kolonisten uit Megara onder een leider die Byzas heette. De herkomst van de naam is onzeker; taalkundigen houden ook een Thracische oorsprong voor mogelijk. Constantijn doopte zijn nieuwe hoofdstad officieel Nova Roma, nieuw Rome, maar die naam hield geen stand. De stad werd Konstantinoupolis, stad van Constantijn, en heet sinds de Ottomaanse tijd Istanbul.
Het woord Byzantijns gebruikte het rijk zelf niet; het is een latere term. De Duitse humanist Hieronymus Wolf pakte de oude stadsnaam op om de oostelijke keizers apart te zetten van het Rome van de oudheid; zijn bronnenverzameling Corpus Historiae Byzantinae verscheen in 1557, en voor zijn eerste gebruik van de term noemen bronnen 1555 of 1557. De naam kwam dus ruim een eeuw na de val van het rijk in gebruik. De inwoners zelf zeiden Rhomaioi, Romeinen, en in het Nieuwgrieks leeft dat voort in het woord Romios.
Een zoekopdracht als byzantium brunssum leidt niet naar dit rijk maar naar een Grieks restaurant in Limburg. Griekse restaurants in Nederland gebruiken de naam geregeld; met de geschiedenis hieronder heeft dat alleen het woord gemeen.
Vier keerpunten tussen 330 en 1453
Vier momenten uit deze elf eeuwen zijn handig om te kennen. Onder Justinianus I bereikte het rijk zijn grootste omvang en kreeg Constantinopel de Hagia Sophia, gebouwd tussen 532 en 537. Onder Herakleios verschoof het zwaartepunt definitief naar het Grieks. In 1204 plunderden kruisvaarders de eigen christelijke hoofdstad, waarna Franse en Venetiaanse heren stukken van Griekenland in bezit namen; daar komen de kastelen vandaan die in Griekenland nog Frankisch heten. Met de val in 1453 begon de Ottomaanse periode. De kruisen en kleuren van de Griekse vlag stammen uit de orthodoxe traditie die in die eeuwen het Griekse zelfbeeld droeg.
| Wanneer | Wat er gebeurde | Waarom het telt |
|---|---|---|
| 527 tot 565 | regering van Justinianus I; herovering van Noord-Afrika en Italië, bouw van de Hagia Sophia (532 tot 537) | de grootste omvang van het rijk en het begin van de Byzantijnse bouwkunst |
| 610 tot 641 | regering van Herakleios; Grieks vervangt Latijn als bestuurstaal | vanaf hier is het rijk in de praktijk Griekstalig |
| 12 april 1204 | kruisvaarders van de Vierde Kruistocht plunderen Constantinopel | Latijnse en Frankische heerschappij in delen van Griekenland; het rijk herstelt de stad pas in 1261 |
| 29 mei 1453 | sultan Mehmet II neemt Constantinopel in | einde van het rijk en begin van de Ottomaanse eeuwen in Griekenland |
Bron: Byzantine Empire, World History Encyclopedia
Wat je er in Griekenland zelf van terugziet
Van het Byzantijnse Griekenland is meer bewaard dan veel bezoekers verwachten. Mystras, op een heuvel een paar kilometer van het oude Sparta, was van 1349 tot 1460 de hoofdstad van het Despotaat Morea, het laatste Byzantijnse machtscentrum op de Peloponnesos. Constantijn XI, de laatste keizer, werd er in 1449 gekroond; de stad gaf zich in 1460 over aan de Ottomanen en staat sinds 1989 op de werelderfgoedlijst van UNESCO. Verder dragen honderden dorpskerken en kloosters het Byzantijnse repertoire van koepels, bakstenen banden en fresco's.
Minder zichtbaar, maar even goed uit deze eeuwen, zijn de orthodoxe kerk, de kerkelijke feestdagen en het kerkelijk Grieks; die komen niet uit de tijd van het oude Griekenland. In gebouwen, namen en woorden lopen de klassieke oudheid, de Byzantijnse eeuwen en de moderne staat door elkaar heen.
Veelgestelde vragen
Wanneer begon het Byzantijnse Rijk precies?
Daar is geen vast antwoord op, omdat het rijk nooit is opgericht maar is overgebleven. Veelgebruikte beginjaren zijn 330, de inwijding van Constantinopel, 395, de definitieve bestuurlijke scheiding tussen oost en west, en 476, het einde van de laatste westerse keizer. Sommige historici beginnen pas in de zevende eeuw, wanneer het Grieks de bestuurstaal is en het rijk zijn oostelijke provincies verliest. Wij gebruiken 330 tot 1453, omdat die twee jaartallen bij gebeurtenissen horen die met een datum zijn vastgelegd.
Waren de Byzantijnen Grieken of Romeinen?
In hun eigen ogen waren ze Romeinen, burgers van het keizerrijk van de Romeinen, en spraken ze Grieks omdat dat de taal van het oosten was. Het woord Hellenen gebruikten ze eeuwenlang voor heidenen uit de oudheid, dus niet voor zichzelf. Hellenen als eretitel voor de eigen bevolking komt pas op in de latere Byzantijnse eeuwen en vooral in de negentiende eeuw, bij de vorming van de moderne Griekse staat. Het woord Romios bestaat in het Nieuwgrieks nog.
Bronnen
- Byzantine Empire, World History Encyclopedia · De inwijding op 11 mei 330, Justinianus 527 tot 565, de Hagia Sophia 532 tot 537, de plundering van 12 april 1204, het herstel in 1261 en de val op 29 mei 1453 · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Byzantium, Engelse Wikipedia · De stichting van Byzantion rond 667 voor Christus door kolonisten uit Megara, de onzekere herkomst van de naam, Nova Roma en de term Byzantijns van Hieronymus Wolf · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Rhomaioi, Engelse Wikipedia · De eigen aanduiding Rhomaioi, het gebruik van Hellenen voor heidenen en het voortleven van Romios in het Nieuwgrieks · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Mystras, World History Encyclopedia · Mystras als hoofdstad van het Despotaat Morea, de kroning van Constantijn XI in 1449, de overgave in 1460 en de werelderfgoedstatus sinds 1989 · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Heraclius, Engelse Wikipedia · De regeringsjaren 610 tot 641 en de vervanging van het Latijn door het Grieks als bestuurstaal · geraadpleegd 4 oktober 2026