Naxos

Het grootste en hoogste eiland van de Cycladen

Naxos ligt midden in de Cycladen en is het grootste eiland van die groep. Op de kaart is het een breed, bergachtig blok op ongeveer 180 km varen van Piraeus, met het vlakkere Paros er pal ten westen van en in het oosten de Kleine Cycladen en Amorgos. De hoofdplaats heet officieel Naxos, in het dagelijks gebruik Chora (het Griekse woord voor de hoofdplaats van een eiland) en in Engelstalige bronnen Naxos Town; wij houden het hier op Naxos-stad.

Rechtstreeks vanuit Nederland naar Naxos vliegen kan niet. De nationale luchthaven ligt op 3 km van de stad bij Agios Prokopios en verwerkt alleen binnenlandse vluchten: uit Athene duurt die vlucht 40 tot 45 minuten, het hele jaar door. De meeste reizigers komen over zee, uit alle drie de havens van Athene. De snelste overtochten duren ongeveer 3 uur en 20 minuten uit Piraeus, 3 uur en 40 minuten uit Rafina en 4 uur en 15 minuten uit Lavrio; een conventionele boot met tussenstops kan er tot negen uur over doen. De haven ligt aan de rand van Naxos-stad, op loopafstand van het centrum.

Binnen de bestemmingen van Griekenland is Naxos een knooppunt in het veerbootnet. Naar buureiland Paros varen het hele jaar meer dan tien boten per dag, de snelste in ongeveer twintig minuten. De boot tussen Santorini en Naxos vaart ook jaarrond, in de zomer tot acht keer per dag met Blue Star Ferries en Seajets, de snelste in 45 minuten en met aankomst in Athinios en niet bij Fira. Verder zijn er vaste verbindingen met Mykonos, Ios en Heraklion, en vaart het lijnbootje Skopelitis ongeveer zes keer per week naar de Kleine Cycladen en Amorgos. Houd rekening met de meltemi, de noordenwind van half mei tot half september: snelle catamarans vallen daardoor eerder uit dan grote veerboten. Verbindingen gecontroleerd op 3 oktober 2026 bij Ferryhopper.

Landbouw, kaas en kitron

Naxos is het vruchtbaarste eiland van de Cycladen en vrijwel zelfvoorzienend in voedsel. Er lopen ongeveer 100.000 schapen en geiten en 4.000 koeien, de vissersvloot levert ook aan buureilanden en aan Athene, en het Tragea-dal in het binnenland is het grootste olijfgebied van de eilandengroep. Drie streekproducten zijn Europees beschermd: de koemelkkaas graviera Naxou en de likeur kitron als oorsprongsbenaming, de Naxische aardappel als geografische aanduiding.

Daar merk je op vakantie een paar dingen van. De keuken werkt met producten van het eiland zelf, en eten en verblijven zijn er goedkoper dan op eilanden waar het meeste per boot wordt aangevoerd. De dorpen in het binnenland hebben een school, een kaasmakerij en een coöperatie, en blijven ook buiten het seizoen bewoond. Het landschap is groener dan veel reizigers van de Cycladen verwachten: terrassen, olijfbomen en bronnen in plaats van alleen kale rots. Zoek je juist dat kale, vulkanische beeld, dan past Milos met zijn gekleurde kustrotsen beter bij je.

De likeur kitron wordt gestookt van de citroenboom, op Naxos gekweekt sinds de zeventiende eeuw, en komt in drie kleuren met alcoholpercentages tussen ongeveer 30 en 36 procent. De bronnen verschillen over de details: Visit Greece schrijft dat alleen de bladeren worden gebruikt en de heldere variant de sterkste is, Wikipedia noemt ook de vrucht en wijst de gele aan. De eerste stokerij stond in 1896 in het dorp Chalki.

Naxos-stad: de Portara, het Kastro en de kade

Het eerste wat je bij aankomst ziet is de Portara, Grieks voor grote deur: een marmeren deuropening die los op het heuveltje Palatia aan de noordkant van de haven staat. Het is de poort van een tempel voor Apollo waaraan de tiran Lygdamis rond 530 voor Christus begon, 38 meter lang en 16 meter breed; toen de Peloponnesische Bond hem rond 524 voor Christus afzette, stopte het werk. Dat de tempel nooit af kwam, lees je aan de poort zelf af: op het marmer zitten nog de nokken waaraan de hijstouwen vastzaten, en die werden aan het eind van een bouw juist weggewerkt. De blokken wegen tot twintig ton en kwamen uit de groeve bij Flerio, ruim 10 km landinwaarts.

Achter de kade klimt de stad naar het Kastro, de ommuurde Venetiaanse wijk. Marco Sanudo veroverde het eiland rond 1207 en maakte Naxos tot zetel van zijn hertogdom van de Archipel; bestuurlijk heeft Ermoupoli op Syros die rol later overgenomen. Zijn vijfhoekige vesting had twaalf torens, waarvan alleen de ronde Glezostoren over is. Voor de muren werd steen uit de oude akropolis hergebruikt, inclusief zuilen en blokken van de Apollotempel beneden. De twee bekendste bezienswaardigheden van de stad bestaan daardoor deels uit hetzelfde marmer. Binnen de muren staan de katholieke kathedraal en de school van de ursulinen, en een deel van de huizen is nog in handen van nazaten van Venetiaanse families.

Onder het Kastro ligt Bourgos, de wijk van kooplieden en ambachtslieden, met een doolhof van stegen dat volgens de gangbare verklaring mede piraten moest laten verdwalen. Aan de noordkant ligt Grotta, waar de resten van de Myceense stad deels onder water liggen en bij rustige zee zichtbaar zijn. Het archeologisch museum in het Kastro was wegens verbouwing gesloten; controleer de openingstijden voor je komt.

De stranden van de westkust

Vrijwel alle bekende stranden van Naxos liggen aan één strook aan de westkust, ten zuiden van de stad. Hoe verder je naar het zuiden gaat, hoe leger het zand is en hoe minder er geregeld is. Buslijn 1 rijdt in het hoogseizoen elk half uur langs Agios Georgios, Agios Prokopios, Agia Anna, Plaka, Orkos en Mikri Vigla, dus voor een strandvakantie heb je geen auto nodig. Bij Mikri Vigla is de meltemi juist de reden dat er kitesurf- en windsurfscholen zitten, terwijl de zuidelijke baai van datzelfde strand, Sahara, in de luwte van de landtong ligt.

De strook valt in drie delen uiteen. Dicht bij de stad liggen Agios Georgios, Agios Prokopios en Agia Anna: ingericht, met de bus bereikbaar en met het grootste deel van de hotels en taveernes van het eiland. Vanaf Plaka begint het lange, open zand met duinen. En vanaf Mikri Vigla zuidwaarts kom je in baaien waar niets is geregeld; bij de kreken van Alyko loopt een cederbos tot vlak bij het water, is er geen kantine of schaduw en is naakt zwemmen op plekken gebruikelijk.

Aan de oostkust is het anders. Moutsouna op 37 km, Psili Ammos op 45 km en Panermos op 54 km liggen achter het bergmassief: daar kom je met een huurauto en reken je op een halve dag. Kantine en bus ontbreken er meestal.

Bron: Greeka: Naxos beaches

Bergdorpen, marmer en smeergruis

Achter de kustvlakte begint het Tragea-dal, het grootste olijfgebied van de Cycladen. Daarin ligt Chalki op 16 km van de stad, op borden ook geschreven als Halki. Het was de vroegere hoofdplaats en het handelscentrum van het eiland, te zien aan de neoclassicistische huizen en aan Venetiaanse woontorens als de Gratsiatoren, gebouwd als uitkijkpost tegen piraten. In het dorp staan ook de negende-eeuwse kerk Panagia Protothroni, met byzantijnse en postbyzantijnse fresco's, en de kitronstokerij Vallindras, waar de toegang gratis is.

Verder het binnenland in liggen Filoti op 18 km tegen een steile helling, Apiranthos op 26 km en Koronos op 28 km, met geplaveide steegjes en overbouwde doorgangen. Wat te doen op Naxos buiten het strand ligt vooral in dit gebied: de dorpen liggen aan wandelpaden, en in één rit combineer je meerdere bezienswaardigheden. Bij Sangri op 12 km staat de in 1949 ontdekte tempel van Demeter uit de zesde eeuw voor Christus. Bij Melanes op 8 km ligt in een tuin een onvoltooide kouros, een archaïsch jongensbeeld, uit dezelfde marmerstreek rond Flerio die de blokken voor de Portara leverde; bij Apollonas op 36 km ligt de grootste, een onafgemaakte kolos van 10,7 meter uit het eind van de zevende of begin van de zesde eeuw voor Christus. Marmer was in de hele eilandengroep exportproduct: het witte gesteente van Paros gaf zijn naam aan de term parisch marmer.

De tweede grondstof is smeergruis, in het Grieks smyrida: een hard, korundrijk gesteente dat als schuurmiddel diende. Op de hellingen van de Amomaxis in het noordoosten liggen honderden kleine mijnen, volgens de gemeente in gebruik vanaf de bronstijd en verspreid over zo'n 250 acre. Omdat vervoer met muilezels te langzaam was, kwam er tussen 1926 en 1929 een kabelbaan met 72 stalen masten die de kipbakken naar het haventje Moutsouna bracht. Die werkte tot 1978; de masten en kabels lopen nog dwars over de bergen.

Zas beklimmen, en de verhalen over Dionysus en Ariadne

De Zas is met 1.001 meter de hoogste top van de Cycladen en kijkt uit over Filoti. Er lopen twee routes omhoog: de eenvoudigste begint bij de kapel Agia Marina boven het dorp, de zwaardere bij de bron Aria, langs de grot van Zas op ongeveer 628 meter in de westflank. Bij de berg is een inscriptie gevonden met de naam Zeus Melosios, Zeus als beschermer van de schapen.

In de mythologie staat Naxos bekend als het eiland waar Theseus Ariadne achterliet, nadat zij hem had geholpen de Minotaurus te verslaan. De versies lopen uiteen. Bij Homerus doodt Artemis haar op het zeeomsloten Dia, een eiland dat Naxos kan zijn geweest. Bij Hesiodus en in latere bronnen vindt Dionysus haar op Naxos en trouwt hij met haar, in een deel van de navertellingen omdat hij Theseus had opgedragen haar af te staan. Plutarchus geeft andere lezingen: Theseus liet haar per ongeluk achter, of zij verhing zich na zijn vertrek. Geen van die versies is de juiste; ze bestonden naast elkaar.

Dionysus geldt als beschermgod van het eiland. Twee van de kinderen die Ariadne hem baarde, Oinopion en Staphylos, dragen namen die naar wijn en druiventros verwijzen. Zeus zou zijn jeugd hebben doorgebracht in de grot op de Zas, nadat hij uit de Idese grot op Kreta was weggehaald. Het mythologische middelpunt van de eilandengroep lag overigens niet hier: dat was Delos, bij Mykonos.

Paros of Naxos: zo kies je tussen de twee

Paros en Naxos worden vaak samen gezocht: ze liggen twintig minuten varen van elkaar en lijken op het eerste gezicht op elkaar. Het grootste verschil is de schaal. Naxos meet 430 km² en Paros ongeveer 196 km², dus Naxos is ruim twee keer zo groot. Het hoogste punt van Naxos is de Zas met 1.001 meter, dat van Paros 724 meter. Naxos telde in 2021 20.578 inwoners, Paros 14.520. Naxos heeft één stad, Paros twee kernen: havenstad Parikia en Naousa.

Voor je reis betekent dat vooral dat je op Naxos meer onderweg bent. De stranden liggen gespreid over een lange kust en het binnenland is een dagprogramma op zich, dus met een auto zie je er meer van. Paros is compacter, en twee kernen met winkels en uitgaansgelegenheden op loopafstand werken prettiger als je maar een paar dagen hebt. Kiezen hoeft niet: met meer dan tien afvaarten per dag zijn Paros en Naxos goed in één reis te combineren.

Zoek je iets anders dan een groot allroundeiland, dan liggen de alternatieven dichtbij. Het kleinere en duurdere Mykonos draait om uitgaan en strandclubs, met de opgravingen van Delos voor de deur. Sifnos in het westen van de groep is kleiner en rustiger en vraagt een overstap in plaats van een rechtstreekse lijn. Wil je één badplaats met alles op loopafstand en een rechtstreekse vlucht, dan zijn klassieke pakketbestemmingen als Kos en Corfu praktischer georganiseerd.

Praktisch: vervoer, verblijf en seizoen

Het busstation staat tegenover de haven in Naxos-stad. Lijn 1 rijdt in het hoogseizoen elk half uur naar de stranden bij Agios Prokopios en Plaka, lijn 2 gaat het binnenland in naar Apiranthos, Apollonas en Moutsouna, en de lijnen naar afgelegen hoeken hebben soms maar één of twee afvaarten per week, ook in de zomer. Een van de nuttigste tips voor dit eiland volgt daaruit: huur een auto voor de twee of drie dagen dat je het binnenland of de zuidelijke baaien wilt zien, en laat hem op strandagen staan. Bij minder bezochte haltes moet je de chauffeur vooraf laten weten dat je uitstapt.

Waar je slaapt, maakt op Naxos veel uit. In Naxos-stad zit je bij de boot, de restaurants en het Kastro, met het stadsstrand om de hoek. Agios Prokopios en Agia Anna hebben het grootste aanbod aan hotels en appartementen en liggen aan de buslijn; rond Plaka en Mikri Vigla gaat het vooral om zand en wind. In een bergdorp als Chalki of Filoti zit je dichter bij de wandelpaden en verder van de zee. Let op de loopafstand naar strand en bushalte, want de westkuststrook is lang.

Het seizoen loopt ongeveer van mei tot oktober; buiten die maanden dunnen boten, bussen en vluchten uit en sluit een deel van de voorzieningen. De maandcijfers voor temperatuur en neerslag staan bij het weer en klimaat op Naxos. Vaarschema's en prijzen veranderen per seizoen: een overzicht voor een vakantie op Naxos in 2024 zegt weinig over het jaar waarin jij gaat. Controleer vertrektijden daarom kort vooraf bij de rederij of aan de haven.

Veelgestelde vragen