Op deze pagina
- Op zijn naam
- De Ilias en de Odyssee, elk 24 boeken in dactylische hexameters
- Omvang van de Ilias
- 15.693 verzen in de standaarduitgave
- Ontstaan
- Achtste of zevende eeuw voor Christus; de datering is onder vakmensen omstreden
- Taal
- Homerisch Grieks, een dichttaal met vooral Oost-Ionische en daarnaast Aeolische vormen
- Geboorteplaats
- Onbekend; onder meer Smyrna, Chios en Ios claimden hem
- Bewijs over zijn leven
- Geen; alle levensbeschrijvingen zijn eeuwen later opgetekend
- Belangrijkste handschrift
- Venetus A, tiende eeuw, Biblioteca Marciana in Venetië
Twee epen op naam van een dichter zonder levensverhaal
Homerus is in de eerste plaats een naam: de naam waaronder twee epen zijn overgeleverd. De Ilias gaat over de woede van Achilles in het tiende jaar van de Trojaanse Oorlog, de Odyssee over de thuisreis van Odysseus daarna. Beide bestaan uit 24 boeken in dactylische hexameters, verzen van zes maten. Ze horen bij de oudste teksten van de Griekse geschiedenis en tegelijk bij de slechtst gedocumenteerde: geen tijdgenoot schrijft over de dichter, en de levensbeschrijvingen die we hebben zijn eeuwen later opgetekend.
Wat er wel te onderzoeken valt, zit in de taal. De epen zijn gedicht in een kunsttaal die nergens zo gesproken werd: vooral Oost-Ionische vormen, met daarnaast oudere Aeolische. Dat wijst richting Ionië, de Griekstalige kuststrook van Klein-Azië. Smyrna, Chios en Ios claimden Homerus als stadgenoot.
Over de datering is geen overeenstemming. Richard Janko komt op taalkundige gronden op de achtste eeuw voor Christus, Martin West op 660 tot 650 voor Christus. Dat verschil bepaalt of je bij Homerus denkt aan één dichter in een aanwijsbare periode of aan het eindpunt van een zangtraditie.
De ondergang van Troje staat niet in de Ilias
Wie bij Homerus de val van Troje zoekt, vindt die niet waar hij hem verwacht. De Ilias telt 15.693 verzen, opent met het woord μῆνιν (menin, woede) en eindigt in het 24ste boek met de begrafenis van Hektor. Op dat punt staat de stad er nog en leeft Achilles nog. Het epos beslaat een paar weken uit het tiende oorlogsjaar, niet de oorlog.
In de Odyssee komt de val wel voor, maar als terugblik en als lied. In het achtste boek vraagt Odysseus, te gast bij de Phaeaken, de zanger Demodokos om het lied over het houten paard dat Epeios met hulp van Athena bouwde: hoe de Trojanen overleggen of ze het open moeten breken of als wijgeschenk houden, en hoe de stad daarna werd geplunderd. In het vierde boek vertelt Menelaos in Sparta hetzelfde moment van binnenuit, met Helena die om het paard loopt en de verborgen aanvoerders bij hun naam roept.
Het uitgewerkte verhaal stond in gedichten die niet bewaard zijn: de Kleine Ilias, op naam van Lesches, en de Iliou Persis van Arctinus over de verwoesting van de stad. Daarvan resten fragmenten en een samenvatting. Wie de ondergang van Troje volgens Homerus naleest, leest dus een montage van auteurs die eeuwen uit elkaar liggen.
In de klassieke studies staat bij Homerus voor: in de Ilias en de Odyssee zoals wij die hebben. Verhalen die wel over Troje gaan maar uit de epische cyclus, uit Apollodorus of uit de Aeneis van Vergilius komen, vallen daar niet onder. Dat onderscheid scheelt eeuwen, en vaak ook details als het aantal mannen in het paard.
| Episode | Waar het staat | Wat je er aantreft |
|---|---|---|
| De woede van Achilles en de ruzie met Agamemnon | Ilias, boek 1 | Het beginpunt van het epos, in het tiende oorlogsjaar |
| De begrafenis van Hektor | Ilias, boek 24 | Het slot van de Ilias; Troje is op dat moment niet gevallen |
| Het houten paard | Odyssee, boek 8 en kort in boek 4 | Een lied van Demodokos en een herinnering van Menelaos, geen verteld hoofdverhaal |
| De nacht van de val en de dood van Priamos | Niet bij Homerus | De Kleine Ilias en de Iliou Persis, alleen over in fragmenten en in een samenvatting |
| De thuisvaart van de andere Grieken | Niet bij Homerus | De verloren Nostoi; de Odyssee volgt alleen Odysseus |
Bron: Epic Cycle, Wikipedia
Hoe gezongen liederen één boek werden
Dat de epen uit een mondelinge traditie komen, is geen vermoeden meer. Milman Parry en Albert Lord onderzochten vanaf ongeveer 1928 zangers op de Balkan en lieten zien dat de verzen zijn opgebouwd uit vaste bouwstenen: formules en epitheta die precies in het metrum vallen. Odysseus is steeds de listige, de dageraad rozenvingerig, Athena uilogig. Dat is het gereedschap van iemand die tijdens het voordragen componeert.
Wanneer de tekst op schrift kwam, is onzeker: ergens tussen de achtste en de zesde eeuw voor Christus. De Atheners vertelden dat Peisistratos de gedichten in de late zesde eeuw liet vastleggen. In Alexandrië bewerkte vooral Aristarchus van Samothrake ze tot een standaardversie; vanaf ongeveer 150 voor Christus wijken de papyrusfragmenten nauwelijks meer van elkaar af.
De schakel met onze tijd ligt in Venetië. Venetus A, een handschrift uit de tiende eeuw in de Biblioteca Marciana, bevat de Ilias met kantnoten (scholia) die het werk van Aristarchus doorgeven. In diezelfde marges staat, beschadigd, de samenvatting van Proclus van de verloren gedichten over de val van Troje. Dat het Byzantijnse Rijk de tekst bleef kopiëren, is de reden dat we die gedichten nog kennen.
Waarom de Grieken Homerus uit het hoofd kenden
In het oude Griekenland was Homerus schoolstof: honderden zelfstandige stadstaten deelden weinig bestuur maar wel deze verzen, en scènes eruit komen terug op vaaswerk en in het theater. Wie zich in de Griekse cultuur verdiept, komt de epen tegen als de tekst waaraan de rest werd afgemeten.
Profitis Ilias: een profeet, geen epos
Wie door Griekenland reist, ziet de naam Profitis Ilias op bergtoppen staan: het hoogste punt van de Taygetos in de Peloponnesos (2.405 m), de top van de Mainalo (1.981 m), een berg op Rhodos (798 m) en het hoogste punt van Santorini (567 m). Met de Ilias van Homerus heeft die naam niets te maken.
Profitis Ilias betekent profeet Elias, de Elia uit de Hebreeuwse bijbel, die in de orthodoxe kerk als heilige wordt vereerd; zijn kapellen staan traditioneel op hoogtes, en de top krijgt dan zijn naam. Het Griekse Ηλίας gaat terug op het Bijbelse Hebreeuws, terwijl Ἰλιάς is gevormd bij Ἴλιον (Ilion), de tweede naam van Troje; in modern Grieks heet het epos Ιλιάδα. In het Nederlands vallen de twee woorden samen, in het Griekse schrift niet: de een begint met een eta, de ander met een iota.
Cultus op hoogtes is in Griekenland wel ouder dan de christelijke namen: bij het paleis van Malia op Kreta heet een top ook Profitis Ilias, en daar wordt een bergheiligdom uit de Minoïsche beschaving vermoed. Een rechte lijn naar de kapellen van nu is niet aangetoond.
Veelgestelde vragen
Heeft Homerus echt bestaan?
Er is geen bewijs voor en geen bewijs tegen. Geen tijdgenoot schrijft over hem en er is geen tekst van zijn hand; de antieke levensbeschrijvingen zijn eeuwen later gemaakt en spreken elkaar tegen. Veel onderzoekers nemen bovendien aan dat de twee epen niet van dezelfde dichter zijn, op grond van verschillen in verteltrant, woordgebruik en godsbeeld. Homerus staat zo voor het eindpunt van een zangtraditie, niet voor een auteur met een biografie.
Waarom wordt Homerus altijd als blinde man voorgesteld?
In de meeste antieke levensbeschrijvingen is Homerus blind, en latere kunstenaars namen dat beeld over. Hard bewijs is er niet, want de epen zeggen niets over hun dichter. Wat de traditie geholpen kan hebben, staat in de Odyssee zelf: daar zingt Demodokos, van wie de tekst zegt dat de Muze hem het gezang gaf en zijn gezichtsvermogen afnam. Dat juist hij over het houten paard zingt, maakt hem een aantrekkelijke spiegel, maar bewijst niets.
Wat is het verschil tussen de Ilias en de Odyssee?
De Ilias is een oorlogsgedicht over een korte periode: de woede van Achilles, de gevechten voor de muren en de begrafenis van Hektor. De Odyssee is een terugkeerverhaal over tien jaar met één hoofdpersoon, dat opent met vier boeken waarin zijn zoon Telemachos naar zijn vader zoekt. De passages over het houten paard staan in de Odyssee, niet in de Ilias.
Bronnen
- Homerus, Odyssee boek 8 (vertaling Murray, Perseus Digital Library) · Bevestigt dat Odysseus aan het hof van de Phaeaken om het lied over het paard van Epeios vraagt en dat Demodokos daarin het overleg van de Trojanen en de plundering van de stad bezingt; dat de Muze deze zanger het gezang gaf en zijn gezichtsvermogen afnam staat eerder in hetzelfde boek · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Homerus, Odyssee boek 4 (vertaling Butler, Wikisource) · Het verhaal van Menelaos over Helena die om het paard loopt en de aanvoerders bij naam roept, en over Odysseus die Antiklos de mond dichthoudt · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Homer, Wikipedia · Het ontbreken van betrouwbare levensgegevens, de dateringen van Janko en West, de claimende steden, de blindheid in de antieke levensbeschrijvingen, de dichttaal met Ionische en Aeolische vormen, het onderzoek van Parry en Lord vanaf 1928 en de overlevering via Peisistratos en Alexandrië · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Iliad, Wikipedia · De 24 boeken en 15.693 verzen, het openingswoord menin, het slot met de begrafenis van Hektor in boek 24 en het feit dat de Ilias het houten paard en de val van de stad niet beschrijft · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Epic Cycle, Wikipedia · De Kleine Ilias van Lesches met de bouw van het paard, de Iliou Persis van Arctinus over de verwoesting, de Nostoi over de thuisvaarten en het voortbestaan alleen in fragmenten en in de samenvatting van Proclus · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Venetus A, Wikipedia · De datering in de tiende eeuw, de bewaarplaats Biblioteca Marciana in Venetië, de scholia die op Aristarchus teruggaan en de beschadigde uittreksels uit de Chrestomathie van Proclus · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Profitis Ilias, Wikipedia · De betekenis profeet Elias, de hoogtes van de toppen in de Taygetos, de Mainalo, op Rhodos en op Santorini, en de vermoede Minoïsche bergheiligdomplek bij Malia · geraadpleegd 4 oktober 2026