Olympia

Een heiligdom tussen twee rivieren in Elis

Olympia ligt in het westen van de Peloponnesos, in de landstreek Elis, waar het riviertje de Kladeos in de Alfeios uitmondt aan de voet van de Kronosheuvel. Wie in Griekenland naar Olympia zoekt, komt niet bij een eiland of een badplaats uit: het heiligdom ligt landinwaarts, in een groen dal met olijfgaarden, met Pyrgos als dichtstbijzijnde stad op zo'n 20 km. Het dorp naast de opgraving heet voluit Archaia Olympia (Αρχαία Ολυμπία), Oud-Olympia, en telt 882 inwoners (census 2021). Het is een klein dorp met een eigen station aan de spoorlijn naar Pyrgos.

Met de auto is de reis sinds kort een stuk vlotter. Op 4 december 2025 ging het laatste deel van de snelweg tussen Patras en Pyrgos open, waarmee de route vanuit Athene vrijwel volledig over snelweg loopt: ongeveer 340 km, over het Kanaal van Korinthe en langs de noordkust. Patras-Pyrgos duurt nu zo'n 40 minuten en voor Athene-Pyrgos staat ongeveer 2 uur en 45 minuten; daarna is het nog zo'n 20 km landinwaarts naar het dorp.

Zonder auto reis je met de streekbus: KTEL-bussen doen er vanuit Athene 4 tot 4,5 uur over en vanuit Patras 2,5 tot 3 uur, met Pyrgos als knooppunt. In het zomerseizoen sluit het treintje van Olympia bovendien aan op de cruisehaven Katakolo, 11 km ten westen van Pyrgos. Vliegen gaat het hele jaar via Athene; in de zomer landen er chartervluchten op Araxos bij Patras.

Geen stad, maar het heiligdom van Zeus

Olympia wordt vaak een antieke stad genoemd, maar dat was het niet. Het was een heiligdom van Zeus, een gewijd domein dat de Grieken de Altis noemden, met daaromheen trainingsgebouwen en gastenverblijven. Het beheer lag bij de naburige stadstaat Elis, en een vaste bevolking van betekenis had het terrein niet. Alleen rond de spelen was het dal vol mensen.

Die spelen begonnen volgens de overlevering in 776 v.Chr. en werden ruim 1.100 jaar lang om de vier jaar gehouden, ter ere van Zeus. Vrijgeboren Griekse mannen uit alle stadstaten mochten meedoen. Het oudste nummer was de stadion, een sprint van ruim 192 meter; die baanlengte groeide uit tot de Griekse afstandsmaat met dezelfde naam. Later kwamen er onder meer worstelen, boksen, pankration, de vijfkamp en wagenrennen bij. De winnaar kreeg geen geld, maar een krans van olijfblad uit de heilige olijfboom van het heiligdom. Rond de spelen gold de ekecheiria, een heilige wapenstilstand: die stopte de Griekse oorlogen niet, maar verzekerde atleten en pelgrims van een vrije doortocht. Het einde kwam met het christendom. De laatst geregistreerde editie was die van 393 n.Chr., onder keizer Theodosius I, al wijzen vondsten erop dat er daarna nog wel gesport is.

Het hart van het heiligdom was de Zeustempel uit het midden van de vijfde eeuw v.Chr., met daarin het beeld waarvoor bezoekers uit de hele antieke wereld kwamen: de zittende Zeus van beeldhouwer Phidias, rond 435 v.Chr. voltooid, ruim 12 meter goud en ivoor, een van de zeven wereldwonderen van de oudheid. De geograaf Strabo schreef dat Zeus het dak zou openduwen als hij opstond. Hoe het beeld verdween, is onzeker: in de ene overlevering verbrandde het met de tempel, in de andere was het al naar Constantinopel overgebracht en ging het daar rond 475 n.Chr. in een paleisbrand verloren.

Wat je op het opgravingsterrein ziet

Het heiligdom is eeuwenlang onzichtbaar geweest. Aardbevingen legden de gebouwen plat en het heiligdom verdween onder een laag slib en aarde van wel 8 meter; recent geologisch onderzoek oppert dat herhaalde overstromingen of zelfs tsunami's het dal hebben begraven. De Engelse reiziger Richard Chandler vond de plek in 1766 terug, Franse onderzoekers groeven in 1829 zes weken bij de Zeustempel, en vanaf 1875 legden Duitse archeologen het heiligdom systematisch bloot.

Op het terrein loop je van de trainingscomplexen, het gymnasium en de palaestra, naar de tempels van de Altis. De Heratempel, gebouwd rond 600 v.Chr. en daarmee ruim een eeuw ouder dan de Zeustempel, is het gebouw waar nu de olympische vlam wordt ontstoken. Van de Zeustempel staat weinig meer overeind, maar de werkplaats waar Phidias zijn wereldwonder maakte, is teruggevonden: opgravers troffen er in de jaren vijftig gereedschap, ivoorresten en een drinkbeker met de ingekraste tekst 'ik ben van Phidias' aan.

Bewaar het stadion voor het laatst. Door een gewelfde tunnel stap je de baan op: aangestampte klei tussen aarden wallen die plaats boden aan 45.000 toeschouwers. De stenen startlijnen van toen liggen er nog steeds.

Het archeologisch museum

Plan het museum bij je bezoek in, want de topstukken staan binnen, niet op het terrein. Olympia kreeg in 1888 als eerste Griekse plek buiten Athene een eigen museum; sinds 1982 staat de collectie in een nieuw gebouw. Blikvangers zijn de gevelsculpturen van de Zeustempel, de Nike van Paionios en de Hermes van Praxiteles, een marmeren Hermes met de kleine Dionysos op de arm, in 1877 opgegraven in de Heratempel. Die toeschrijving aan Praxiteles rust overigens op één vermelding bij de antieke reiziger Pausanias en is onder kunsthistorici omstreden. Verder staat er de bronzen helm van Miltiades, de Atheense aanvoerder bij Marathon (490 v.Chr.). Die helm hoort bij een bronscollectie die tot de belangrijkste ter wereld wordt gerekend.

De olympische vlam wordt hier nog altijd ontstoken

Weken tot maanden voor elke Spelen, zomer- en wintereditie, wordt bij de Heratempel de olympische vlam ontstoken. Actrices in antieke gewaden spelen priesteressen; de hogepriesteres bundelt zonlicht met een parabolische spiegel tot de fakkel vlam vat. Daarna reist het vuur eerst door Griekenland en pas dan naar het gastland.

De ceremonie lijkt antiek, maar ontstond pas in de twintigste eeuw, en begon in Nederland. Het eerste olympische vuur brandde in 1928 op de Marathontoren bij het stadion van Amsterdam, nog zonder estafette. De fakkeltocht vanuit Olympia werd voor de Spelen van Berlijn bedacht en begon hier op 20 juli 1936.

Net buiten de opgraving ligt de Internationale Olympische Academie, sinds 1961 het opleidingsinstituut van de olympische beweging. In het gedenkpark staat een stèle met daarin, op zijn eigen verzoek, het hart van Pierre de Coubertin, de grondlegger van de moderne Spelen, die in 1937 stierf. Bij elke vlamceremonie ontsteekt de eerste fakkeldrager daar een altaar.

Olympia als etappe op een rondreis over de Peloponnesos

Olympia is een bestemming voor een halve tot een hele dag. Reken voor de opgraving en het museum samen op een ruim dagdeel. Op zomermiddagen kan het in het dal flink heet worden; wie vroeg komt, is de dagtochten en de cruisegroepen uit Katakolo doorgaans voor.

Op een rondreis over het schiereiland valt Olympia goed te schakelen. In het noordoosten liggen Argos en het havenstadje Nafplion, in het zuiden Kalamata en de kust van de Mani met badplaatsen als Stoupa, en in het zuidoosten het rotsstadje Monemvasia.

Olympia past bij wie het klassieke Griekenland op de plek zelf wil zien, en bij sportliefhebbers die een keer in het originele olympische stadion willen staan. Draait je reis vooral om strand en eilanden, dan biedt een eiland als Santorini meer. Binnen de Griekse bestemmingen is Olympia een plek waar je voor één onderwerp komt.

Veelgestelde vragen