De Grieks-orthodoxe kerk: wat orthodox betekent in Griekenland

Kerkfamilie

oosters-orthodox christendom

Zelfstandig

1833 uitgeroepen, in 1850 erkend door Constantinopel

Bestuur

de Heilige Synode onder de aartsbisschop van Athene en heel Griekenland

Aandeel orthodoxe Grieken

ongeveer negen op de tien

Paasdatum

juliaanse rekenwijze, tussen 4 april en 8 mei

Onderdeel van

Tradities en feesten

Wat orthodox betekent

De Grieks-orthodoxe kerk is de Griekse tak van de oosters-orthodoxe kerk, het christendom dat zijn vorm kreeg in het Byzantijnse rijk. Het woord gaat via het Latijn terug op het Griekse orthódoxos, uit orthós (recht) en dóxa (mening): de rechte leer. De orthodoxe kerken hebben geen gezamenlijke leider; wat ze bindt is die gedeelde leer. In het dagelijks leven zie je het geloof vooral terug in de kalender, want de meeste Griekse tradities en feesten hangen aan een kerkelijke datum, een hoofdlijn van de Griekse cultuur.

De breuk met Rome wordt meestal in 1054 gelegd, toen een pauselijke gezant en de patriarch van Constantinopel elkaar in de ban deden. Het ging om het Latijnse filioque in de geloofsbelijdenis, een toevoeging over de herkomst van de Heilige Geest, en vooral om de aanspraak van de paus op rechtsmacht over alle kerken. In 1965 trokken Rome en Constantinopel die banvloeken in. Tot één kerk heeft dat niet geleid: orthodoxe en katholieke gelovigen gaan nog niet samen te communie.

Wie bestuurt de Grieks-orthodoxe kerk?

De naam Grieks-orthodoxe kerk duidt meestal op de Kerk van Griekenland. Die riep zich in 1833 zelfstandig uit en kreeg die zelfstandigheid in 1850 erkend met een tomos, een officieel besluit van de patriarch van Constantinopel. De grondwet verwijst nog naar dat stuk. De kerk is autocefaal: ze kiest haar eigen bisschoppen en heeft geen kerkelijke leiding boven zich. Het bestuur is in handen van de Heilige Synode van dienstdoende bisschoppen, met aan het hoofd de aartsbisschop van Athene en heel Griekenland, sinds 2008 Ieronymos II.

Niet het hele land valt onder Athene. Ruim dertig metropolieën, de Griekse bisdommen, in Noord-Griekenland en op de oostelijke Egeïsche eilanden horen bij de zogeheten Nieuwe Landen. Die vallen geestelijk onder Constantinopel en worden sinds een synodale akte van 4 september 1928 namens de patriarch vanuit Athene bestuurd; Chios, Lesbos en Samos horen daarbij. Kreta, de Dodekanesos en de kloosterrepubliek Athos staan rechtstreeks onder Constantinopel, een uitzondering die de grondwet toestaat. Voor de dienst in de kerk maakt dat geen verschil; het bepaalt wel onder welke bisschop de plaatselijke priester valt.

De plaats van de kerk in de staat

Griekenland kent geen scheiding van kerk en staat. De vrijheid van godsdienst is grondwettelijk onaantastbaar, maar financieel zijn de posities niet gelijk: orthodoxe geestelijken zijn ambtenaar en worden door de staat betaald, terwijl andere geloofsgemeenschappen hun personeel zelf betalen. Het aandeel orthodoxe Grieken komt uit het religieonderzoek van Pew Research in Midden- en Oost-Europa en is een van de hoogste van Europa; het staat ook bij de feiten en cijfers over Griekenland.

Verschillen met de katholieke en protestantse kerk

Het bekendste verschil is de paasdatum. De orthodoxe kerken berekenen Pasen met de juliaanse kalender. Op de gregoriaanse kalender die wij gebruiken valt het feest daardoor tussen 4 april en 8 mei: soms op dezelfde dag als het westerse Pasen, soms tot vijf weken later. Grieks Pasen valt dus altijd in april of de eerste week van mei. Hoe die week verloopt, staat bij Grieks Pasen; wat voor weer je in die maand kunt verwachten, staat bij april.

In de kerk zelf vallen twee andere verschillen op. Een parochiepriester mag getrouwd zijn, mits hij trouwde voor zijn wijding en het voor beiden het eerste huwelijk is. En er wordt alleen gezongen: Byzantijnse zang is eenstemmig en gebruikt geen instrumenten. Griekenland en Cyprus lieten die zang in 2019 op de UNESCO-lijst van immaterieel erfgoed zetten. Instrumenten horen bij het dorpsfeest buiten de kerk, bij de Griekse muziek.

Wat je in een Griekse kerk of klooster ziet

Binnen valt eerst de iconostase op, de wand met iconen die het schip van het altaar scheidt. In het midden zitten de koninklijke deuren, waar tijdens de liturgie alleen bisschoppen en priesters door gaan; links hangt doorgaans de Moeder Gods met het Christuskind, rechts Christus als Pantokrator. Iconen zijn meestal tweedimensionaal, op paneel, als mozaïek of als fresco. In de orthodoxe uitleg zijn ze geen versiering: omdat God in Christus mens werd, kan hij worden afgebeeld, en daarom horen die afbeeldingen bij de kern van het geloof.

Buiten de diensten staan veel kerken open en kun je gewoon naar binnen. Let wel op je kleding, en bij kloosters gelden strengere regels. Rond de feesten gebeurt er ook veel buiten de kerk: de kruisworp bij Epifanie, de naamdagen van heiligen en de doop als feest voor de hele familie.

Veelgestelde vragen