Epifanie in Griekenland: de doop van Christus en de kruisworp

Onderdeel van

Tradities en feesten

Datum

6 januari

Griekse naam

Theofania, of ta Fota, het feest van de lichten

Herdenkt

de doop van Christus in de Jordaan door Johannes

Kernritueel

de Grote Waterwijding, binnen en buiten aan het water

Westerse tegenhanger

Driekoningen, dat het bezoek van de wijzen herdenkt

Zes januari gaat hier niet over de drie koningen

Epifanie betekent verschijning. In Nederland en België staat 6 januari bekend als Driekoningen, de dag van de wijzen bij de kribbe. In de orthodoxe kalender gaat dezelfde datum over de doop van Christus door Johannes in de Jordaan en over het begin van zijn openbare optreden. Je ziet op die dag dus geen stoet met kronen, maar een processie naar het water. Het feest hoort bij de Griekse tradities en feesten waarin de kerkelijke kalender de vorm bepaalt.

Daar komen ook de Griekse namen uit. Het feest heet τα Θεοφάνια, ta Theofania, verschijning van God: bij de doop klinkt volgens het evangelieverhaal de stem van de Vader en daalt de Geest als duif neer. In het dagelijks Grieks hoor je vaker τα Φώτα, ta Fota, de lichten, of η Ημέρα των Φώτων, de dag van de lichten. Dat licht staat voor de doop als verlichting, en het zit ook in de namen Fotis en Fotini, die in de Griekse naamdagenkalender aan dit feest hangen.

Hoe de kruisworp verloopt

Het belangrijkste ritueel van de dag is de Grote Waterwijding. Die gebeurt tweemaal: op de vooravond meestal bij het doopvont in de kerk, en op de feestdag zelf buiten, aan het water. Na de liturgie trekken priester en gemeente in processie met het kruis naar de dichtstbijzijnde zee, rivier, meer of haven. Daar zegent de priester het water door er een kruis in te gooien. Is het water zwembaar, dan mogen zoveel vrijwilligers als willen het kruis gaan halen; wie het bovenhaalt, krijgt een zegen voor zichzelf en zijn huishouden.

Met honderden havens en eilanden heeft Griekenland bijna overal een geschikte kade. In een bergdorp gebeurt hetzelfde bij een rivier of een meer, en is er geen water in de buurt, dan blijft het bij de wijding binnen. Het gewijde water gaat daarna mee: de priester van de parochie gebruikt het in de dagen erna om de huizen van de gelovigen te zegenen, een ronde die ieder jaar terugkomt.

Waarom water, en wat er op epifanie eindigt

Het feest viert de doop, en daarom is water het materiaal. De waterwijding doet liturgisch na wat er volgens het evangelieverhaal in de Jordaan gebeurde. Wie een Grieks doopfeest heeft bijgewoond, herkent die opbouw: ook daar is de onderdompeling het eigenlijke moment.

De dag sluit ook een periode af. In het Griekse volksgeloof zwerven de kalikantzari, kwaadaardige kaboutergestalten, rond tussen 25 december en 6 januari; op epifanie moeten zij terug onder de grond. De folkloristische literatuur legt de nadruk daarbij op de datum zelf en op de zon die weer gaat bewegen; dat juist het gewijde water hen wegjaagt, een veelgehoorde uitleg, vonden wij daar niet terug. Als bezwering lijkt het ritueel wel op de manier waarop Grieken het boze oog behandelen: iets ongewensts afwenden met een vaste handeling.

Wanneer en waar kun je de kruisworp zien?

Epifanie is een ochtendfeest. De processie vertrekt na de ochtendliturgie, dus wie de kruisworp wil zien, staat rond het middaguur bij het water en niet 's avonds. Aan de kust zijn de havens de plek: op de kade is ruimte voor een menigte en vanaf een steiger is het kruis goed te gooien. De duik duurt maar enkele seconden, want het water is in januari koud.

Op de kalender is 6 januari ook het einde van de kerstperiode. Daarna duurt het tot de vasten en het Griekse Pasen voor de volgende grote cyclus, en Pasen is van die twee het grootste feest. Hoe deze dagen samenhangen met de rest van de Griekse cultuur, zie je aan de kerkelijke kalender: die bepaalt voor een groot deel hoe het jaar in een Grieks dorp is ingedeeld.

Veelgestelde vragen