Chios

Een groot eiland tegenover de Turkse kust

Chios ligt in het oosten van de Egeïsche Zee, met de Turkse kust ertegenover: de Straat van Chios is op het smalste punt ongeveer drie zeemijl breed, ruim vijf kilometer. Het eiland hoort bij de Noord-Egeïsche eilanden en is met 842 km² het vijfde grootste van Griekenland. De mastiekdorpen in het zuiden, het klooster Nea Moni in het midden en de badplaats bij de luchthaven liggen te ver uit elkaar om zonder auto of lijnbus te combineren.

Chios-stad, plaatselijk Chora, had in 2021 ruim 27.000 inwoners en is de haven- en bestuursstad van het eiland. Sinds de negentiende eeuw is Chios een van de centra van de Griekse zeevaart, en naast het toerisme zijn scheepvaart en landbouw belangrijk. Op luchthaven Omiros landen alleen lijnvluchten binnen Griekenland, dus je reist via Athene of Thessaloniki, met de boot uit Piraeus of via het Turkse Çeşme. De reis duurt daarmee langer dan naar eilanden met rechtstreekse vakantievluchten, zoals Kos in de Dodekanesos; in omvang en bewoning lijkt Chios meer op het grote, bewoonde Evia. Sky Express verbindt het met Lesbos, Samos, Rhodos en Limnos; de noordelijke buren Thassos en Samothraki liggen juist bij het vasteland.

Bron: Ferryhopper, veerboten van en naar Chios

Mastiek: de harsoogst in het zuiden

Mastiek, in het Grieks μαστίχα en op etiketten mastiha, is de hars van de struik Pistacia lentiscus var. Chia. Die groeit rond de hele Middellandse Zee, maar levert alleen in het zuiden van Chios een oogst; het Mastiekmuseum van Chios noemt de Mastichochoria de enige plaats waar deze variëteit wordt gecultiveerd. Waarom het juist daar lukt, leggen de bronnen niet uit; ze noemen het als gegeven.

Het werk gaat het hele jaar door. In de winter wordt gesnoeid en bemest; vanaf half juni wordt de grond onder de struiken geveegd en geëgaliseerd, zodat de druppels straks schoon op de aarde vallen. Tussen half juli en eind augustus wordt de bast meerdere keren ingekerfd met een ijzeren werktuig, het kentos. De hars hardt uit tot korrels die tranen heten; die worden met de hand geraapt, gewassen en gesorteerd. UNESCO zette deze kennis in 2014 op de lijst van immaterieel erfgoed.

De oogst is een zaak van dorpen en niet van één bedrijf. De vereniging van mastiekproducenten uit 1938 bundelt twintig coöperaties in de 24 mastiekdorpen van Zuid-Chios, heeft ongeveer 4.500 leden en voert zo'n 70 procent van de productie uit; de hars draagt een beschermde oorsprongsbenaming. De wijn van Ikaria gaat een andere kant op: die wordt vooral op het eiland zelf gedronken.

De oogst ligt in de open lucht, op de geveegde grond onder de struiken. In september 2024 viel plaatselijk meer dan 100 mm regen in 24 uur, terwijl de laatste tranen er nog lagen; volgens onderzoek van de Universiteit van de Egeïsche Zee en de Universiteit van Patras in het tijdschrift Land ging daarbij ongeveer 40 ton verloren. Water lost verse hars op, en daarom is regen in de nazomer een risico voor de oogst.

Pyrgi's gekraste gevels en de vijfhoek van Mesta

De dorpen zijn gebouwd rond die oogst: in het binnenland in plaats van aan zee, met smalle straten die deels onder bogen doorlopen en buitenste huizen die één gesloten ring vormen. Piratenaanvallen waren de aanleiding, en onder Genuees bestuur tussen 1346 en 1566 werden de versterkingen uitgebouwd. De plattegrond diende om de dorpen en de handel in de hars te verdedigen.

Pyrgi geldt als de hoofdplaats van de reeks. In de buitenste pleisterlaag van de gevels rond het plein zijn geometrische motieven weggekrast, de xysta, zodat de donkere onderlaag als zwart-wit patroon tevoorschijn komt. In het centrum staat een toren van achttien meter. Het dorp kwam zonder grote schade door de aardbeving van 1881, en daardoor staat de middeleeuwse opzet er nog.

Mesta, 35 kilometer zuidwestelijk van Chios-stad, is de strakste uitwerking van hetzelfde idee: een vijfhoekige vestingomtrek met labyrintische straatjes erbinnen en de kerk van de Taxiarches uit 1794 op het plein. Olympoi, Armolia, Kalamoti, Vessa, Lithi en Elata horen bij dezelfde groep. De bezienswaardigheden van Chios liggen hier dicht bij elkaar, dus met beperkte tijd kun je deze dorpen op één dag bezoeken.

Nea Moni, Anavatos en het jaar 1822

In de bergen boven Chios-stad staat Nea Moni: de hoofdkerk werd in 1049 ingewijd en het complex was in 1055 klaar, betaald door keizer Constantijn IX Monomachos en keizerin Zoë. De mozaïeken horen met die van Daphni en Hosios Loukas tot de belangrijkste Byzantijnse mozaïekkunst van Griekenland, en de drie kloosters staan sinds 1990 samen op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.

Het klooster draagt ook de sporen van 1822. Nadat gewapende Grieken uit Samos op Chios waren geland, duurde de Ottomaanse vergelding van maart tot augustus; van de 100.000 tot 120.000 inwoners bleven er ongeveer 20.000 over. Nea Moni werd bestormd en in brand gezet, en de aardbeving van 1881 bracht de koepel naar beneden. Sinds 1952 wonen er nonnen.

Anavatos, zestien kilometer van de stad en vermoedelijk gesticht door werkvolk van Nea Moni, liep na 1822 en die aardbeving leeg: een steil tegen de rots oplopend stenen dorp zonder inwoners. Eugène Delacroix schilderde het bloedbad in 1824, en dat werk hielp de publieke opinie in West-Europa partij kiezen voor de Griekse opstand.

Het zandstrand van Karfas en de zwarte kiezels bij Emporios

Karfas is de enige plek op Chios die je een badplaats kunt noemen: zeven kilometer zuidelijk van Chios-stad, drie kilometer van de luchthaven, aan een baai met zandstrand en met het grootste deel van de hotels en strandtenten van het eiland. Karfas had in 2021 386 vaste inwoners, en buiten juli en augustus is het er rustig.

Het zuidoosten heeft een andere kust. Bij Emporios liggen Mavra Volia en Foki, stranden van grote zwarte kiezels van de uitgewerkte vulkaan Psaronas. Ook de zwarte stranden van Santorini zijn van vulkanisch materiaal; daar gaat het om zwart zand, hier om glad geslepen steen, waarop waterschoenen helpen. Boven de baai is op de heuvel Profitis Ilias bewoning uit de vroege bronstijd opgegraven, met een akropolis uit de negende eeuw voor Christus.

Die afstanden vragen planning: het zuiden als een dag, Nea Moni en Anavatos als eigen rit, Chios-stad met het Kastro en het Byzantijns Museum als derde. Wie vooral voor het strand komt en niet wil rijden, heeft op Zakynthos meer stranden op korte afstand.

Wanneer je gaat: het weer, het voorjaar en Pasen

Het weer op Chios volgt het patroon van de oostelijke Egeïsche Zee: warme droge zomers, milde natte winters, zomerse maxima rond 30 °C en winterminima rond 7 °C. Het weerstation in Chios-stad kwam in 2019 en 2020 uit op gemiddelde maxima van 32 °C in juli en augustus met vrijwel geen regen, tegen bijna 180 mm neerslag in december. Twee jaren zijn geen langjarig gemiddelde, dus lees die cijfers als orde van grootte.

In het voorjaar staat het eiland groen; de Griekse toeristenorganisatie noemt de wilde tulpen die op Chios lalades heten. Wie in april of mei komt, let op de paasdatum: orthodox Pasen volgt de Juliaanse berekening en valt op 12 april 2026, 2 mei 2027 en 16 april 2028. Wat die maand betekent voor temperatuur en drukte, staat in ons overzicht van Griekenland in april.

Die datum bepaalt ook of je het raketgevecht van Vrontados meemaakt, in het dorp dat claimt de geboorteplaats van Homerus te zijn. Twee parochies op heuveltoppen zo'n 400 meter van elkaar beschieten in de paasnacht elkaars klokkentoren met tienduizenden zelfgemaakte raketten; de kerken en de huizen eromheen worden met platen en gaas afgeschermd. In 2016 ging het na klachten over schade niet door, in 2017 kwam het met regels terug.

Een vakantie op Chios past vooral bij wie het landschap en de dorpen wil zien en bereid is te rijden.

Veelgestelde vragen