Op deze pagina
- Onderdeel van
- Tradities en feesten
- Griekse naam
- mati, het kwade oog ook kako mati
- De toestand
- matiasma, kerkelijk vaskania
- Het weghalen
- xematiasma, met olie en water
- Vaste afweerformule
- ftou, ftou, ftou, een gespeeld spuugje
Wat is de betekenis van het boze oog?
Anders dan het woord suggereert gaat het niet om een vloek die iemand bewust uitspreekt. De oorzaak is een blik: iemand kijkt te lang of te vol bewondering naar wat jij hebt, en dat kijken werkt volgens dit geloof door. Afgunst is het mechanisme, en het kan ook onbedoeld gebeuren: een buurvrouw die een baby mooi vindt, kan het kind treffen zonder het te willen. Het hoort bij de Griekse tradities en gebruiken, maar het is geen feest met een datum; het zit in de omgang met elkaar.
Daarom volgt op een compliment in Griekenland soms een klein, droog spuugje: φτού, φτού, φτού, ftou, ftou, ftou. De zin erachter is "ik spuug zodat ik je niet het oog geef": de spreker neemt zijn eigen lof terug voordat die schade kan doen. Wie licht gekleurde ogen heeft, wordt eerder verdacht van het geven van het oog. Die gedachte komt in het hele Middellandse Zeegebied voor en hangt samen met de zeldzaamheid van blauwe ogen daar.
Een druppel olie in een glas water
Denkt iemand gematiast te zijn, dan volgt het xematiasma, het weghalen van het oog. Dat gebeurt thuis en is geen ceremonie. De genezer laat een druppel olijfolie in een glas water vallen en leest daar stil een gebed over. Zinkt of verspreidt de druppel zich, dan was er een oog; blijft hij als bolletje liggen, dan niet. Komt het eraf, dan beginnen volgens de overlevering zowel de genezer als de getroffene onbedwingbaar te geeuwen. Het kruisteken drie keer en de drie spuuggeluiden horen er in veel versies bij.
Het gebed wordt geheimgehouden. De woorden worden doorgegeven door een oudere verwant van het andere geslacht, meestal een grootouder, en wie ze zomaar rondvertelt verliest volgens de overlevering het vermogen zelf. Daardoor kent in een familie vaak precies één persoon het gebed en staat de tekst nergens afgedrukt. De overdracht loopt langs de familie, zoals ook de naamgeving bij het Griekse doopfeest.
Wat zegt de orthodoxe kerk erover?
De Grieks-orthodoxe kerk heeft een eigen gebed tegen de vaskania, toegeschreven aan Basilius van Caesarea, en behandelt het verschijnsel als een demonische aanval die een priester kan afwenden. Kerkvaders hebben de volksverklaring wel afgewezen. Johannes Chrysostomus bestreed het idee dat een oog uit zichzelf schade kan toebrengen en legde het boze oog uit als afgunst en jaloezie, dus als een zonde van de kijker en niet als een kracht van zijn blik.
Priesters lezen het gebed en zien het huiselijke ritueel met olie en water meestal als bijgeloof, terwijl dat ritueel in veel families doorgaat. Het verschil zit ook in de woorden: vaskania is kerkelijke taal, matiasma het woord dat thuis gebruikt wordt.
Dat benijd worden gevaarlijk is, is in Griekse verhalen niet nieuw. In de mythologie drijft de jaloezie van Hera hele verhaallijnen vooruit, en antieke auteurs als Plutarchus schreven de schade uitdrukkelijk aan de ogen toe.
Ogen op drinkschalen uit de zesde eeuw voor Christus
Het oog als afweermiddel is veel ouder dan de blauwe kraal van nu. Atheense en Chalkidische pottenbakkers maakten tussen ongeveer 540 en 500 voor Christus drinkschalen met twee grote ogen op de buitenkant, soms met een neus ertussen. Die ogen worden doorgaans uitgelegd als afweer. Tilde je de schaal om te drinken, dan werd het geheel een gezicht, met de handvatten als oren. Een deel van die schalen draagt beelden rond Dionysos; er is geen sluitende uitleg.
Het blauwe oog dat nu op elke markt ligt, is een glazen kraal met ringen in donkerblauw, lichtblauw, wit en zwart. Grieken noemen hem gewoon mati; in Turkije heet dezelfde kraal nazar boncuğu. Hij hoort dus bij een ruimere Oost-Middellandse traditie en niet uitsluitend bij Griekenland. Je ziet hem bij een Griekse bruiloft of boven een wieg naast een christelijk amulet hangen, vaker als vertrouwd gebaar dan als letterlijk geloof. Meer van dit soort gebruiken staat bij de Griekse cultuur.
Veelgestelde vragen
Wat betekent het als iemand zegt dat je het boze oog hebt?
Dat je volgens die persoon getroffen bent door de blik van een ander, niet dat je zelf iets verkeerd deed. De klacht blijft vaag: je voelt je slecht zonder aanwijsbare reden. Vaak is het een verklaring voor klachten zonder duidelijke oorzaak, en de gebruikelijke reactie is het oog laten weghalen.
Is het boze oog in Griekenland nog een levend geloof of vooral folklore?
Beide, en dat verschilt per familie en per generatie. De blauwe kraal is in de souvenirhandel decoratie geworden, maar het xematiasma leeft in veel huishoudens nog, met één aangewezen persoon die de woorden kent. Ook het spuugje na een compliment is onder jongere Grieken gebleven, al is het daar vaak een grapje. Het kerkelijke gebed tegen vaskania blijft ondertussen in gebruik.
Bronnen
- Evil eye (Wikipedia, Engelstalig) · De termen mati, kako mati, vaskania en xematiasma, de olie-in-water-proef, het geeuwen, de geheime overdracht door een oudere verwant van het andere geslacht, het verlies van het vermogen bij rondvertellen, de formule ftou na mi se matiakso, de verdenking van licht gekleurde ogen en de posities van Johannes Chrysostomus en Basilius · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Mátiasma (Wikipedia, Griekstalig) · Bevestigt dat afgunst of enkel een blik de oorzaak is en dat dit onbedoeld kan gebeuren, het gebed van Basilius, de kerkelijke uitleg als demonische werking en het priesterlijke gebruik naast het huiselijke ritueel · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Nazar (amulet) (Wikipedia, Engelstalig) · De samenstelling en kleuren van de glazen kraal, de Griekse naam mati naast het Turkse nazar boncuğu en de gedachte achter de kleur blauw · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Eye-cup (Wikipedia, Engelstalig) · De datering 540 tot 500 voor Christus, de herkomst in Athene en Chalkis, de afwerende uitleg van de ogen, het maskereffect bij het drinken en de dionysische beelden · geraadpleegd 4 oktober 2026