Delphi

Een heiligdom op de helling van de Parnassos

Delphi ligt in Centraal-Griekenland, in de streek Fokida, op de zuidwestflank van de Parnassos. Op de kaart vind je de plaats tussen Athene en de Golf van Korinthe, niet aan de kust: het heiligdom ligt op ongeveer 600 meter hoogte tegen de berghelling, met daaronder de vallei van de Pleistos en de olijfvlakte tot aan de havenplaats Itea. In Nederlandse teksten komt de naam ook als Delfi voor; het Grieks is Δελφοί.

Vanuit Athene is het ongeveer 183 km naar het westnoordwesten, via Thebe en Livadeia en daarna over de nationale weg 48, die de hele zuidflank van de berg volgt: eerst het bergdorp Arachova, 8 km oostelijk van Delphi, daarna Amfissa, 20 km noordwestelijk van Delphi, en verderop Nafpaktos, op 99 km naar het westen. Zonder auto neem je de streekbus van de KTEL van Fokida, die in Athene vertrekt vanaf de terminal aan de Liosion 260; reken op ongeveer 2,5 uur.

Het dorp Delphi is veel jonger dan het heiligdom: het werd in 1893 gebouwd voor de bewoners die voor de opgraving moesten wijken. Het bestaat in de kern uit twee straten met hotels, tavernes en winkels en telde bij de volkstelling van 2021 in totaal 867 inwoners. Het dorp leeft van bezoekers aan het terrein en van wintergasten die naar het skigebied op de Parnassos gaan.

Wat het orakel van Delphi precies was

Het orakel van Delphi was geen gebouw en geen voorwerp, maar een vaste procedure rond één persoon: de Pythia, de priesteres die in de tempel namens Apollo antwoordde. Wie een vraag had, kon niet zomaar langskomen. Volgens de antieke bronnen sprak de Pythia op de zevende dag van de maand, en alleen in de negen warmere maanden. Bezoekers reinigden zich eerst bij de Kastaliabron, genoemd naar de nimf Kastalia, droegen een gave af en lieten een geit besprenkelen: rilde het dier, dan was de dag gunstig.

Daarna nam de Pythia plaats op een drievoet in de adyton, de afgesloten binnenruimte die alleen voor priesters toegankelijk was. Over de manier waarop haar antwoord klonk, lopen de bronnen uiteen. In de bekendste voorstelling raaskalde ze en maakten priesters daar nette hexameters van. De classicus Joseph Fontenrose wees erop dat de antieke teksten haar juist begrijpelijk laten spreken; bij Herodotus antwoordt ze zelf in versvorm. De voorstelling dat de priesters alles verzonnen, is een latere reconstructie en geen vastgesteld feit.

Om het heiligdom heen liggen oudere verhalen. Delphi heette eerder Pytho, naar de slang Python die de plek van de aardgodin Gaia bewaakte; Apollo doodde het dier en nam het orakel over. Hier lag volgens de mythe ook het midden van de aarde, gemarkeerd door de omphalos of navelsteen: Zeus liet twee adelaars van de uiteinden van de wereld opvliegen, en waar hun banen kruisten lag Delphi. In de voorhof van de tempel stonden drie spreuken, waarvan ken jezelf de bekendste werd; over hun precieze plek lopen de overleveringen uiteen.

Wat er over de dampen uit de bodem bekend is

Het verhaal dat de Pythia in een roes raakte door dampen uit de grond is oud. Plutarchus, zelf priester in Delphi, schrijft over een zoet ruikende pneuma, een adem of damp. De geologen Jelle de Boer en John Hale brachten onder het heiligdom twee kruisende breuklijnen in kaart en stelden voor dat daarlangs koolwaterstoffen omhoogkwamen, waaronder het verdovende etheen, waarvan ze in watermonsters sporen vonden. Critici als wetenschapshistoricus Daryn Lehoux betwijfelen of de concentraties ooit hoog genoeg waren om iemand in trance te brengen, en zij vinden het gas ook moeilijk te verenigen met de kalksteen in de ondergrond. Er zijn dus aanwijzingen voor deze verklaring, maar bewezen is ze niet.

Van Pytho tot werelderfgoed

De oudste naam van de plek, Pytho, staat al bij Homerus. In de Ilias weigert Achilles het aanbod van Agamemnon, al zou het alle schatten van het rotsachtige Pytho omvatten; in de Odyssee haalt Agamemnon er een voorspelling van Apollo. De verhalen rond de Trojaanse Oorlog gaan er van uit dat hun publiek de plaats al kende. Onderzoekers gebruiken dat als argument dat het orakel in de achtste eeuw v.Chr. al werkte.

Vanaf de zevende eeuw v.Chr. werd Delphi panhelleens: geen bezit van één stad, maar beheerd door de Amphictyonie, een bondgenootschap van omliggende volken. Dat maakte de plek ook politiek waardevol, met vier Heilige Oorlogen over de controle erover. In 480 v.Chr., het jaar van de Perzische inval en de slag bij Thermopylae, kregen de Spartanen volgens Herodotus te horen dat of hun stad of hun koning verloren zou gaan.

Daarna verloor het heiligdom in stappen zijn positie. Rome nam de controle in 191 v.Chr., Sulla plunderde het heiligdom in 86 v.Chr. en Nero in 66 n.Chr. Aan het eind van de vierde eeuw maakte keizer Theodosius I er een einde aan; bronnen noemen 381 voor het sluiten van het orakel en 390 voor de verwoesting van de tempel. Het terrein verdween onder aarde en puin van hellingen en aardbevingen.

Bovenop die laag groeide Kastri, ongeveer honderd huizen gebouwd met antieke blokken en zuilen. Dat dorp lag precies op het terrein dat de archeologen wilden opgraven, en de bewoners wilden niet verhuizen. Nadat een aardbeving Kastri had beschadigd, kwamen ze tot een ruil: een volledig nieuw dorp, een paar honderd meter westelijker. In 1893 begon de Franse School van Athene aan de Grote Opgraving; onder de weggehaalde grond kwamen de gebouwen, duizenden voorwerpen en honderden inscripties tevoorschijn. Sinds 1987 staat Delphi op de werelderfgoedlijst van Unesco.

De twee heiligdommen, de bron en het museum

Het terrein bestaat uit twee heiligdommen met de heilige bron ertussen. Het grote noordelijke deel is dat van Apollo. Vanaf de ingang klim je over de Heilige Weg omhoog langs de resten van schatkamers: kleine tempelachtige gebouwen waarin steden hun gaven aan de god bewaarden, vaak een tiende van de buit van een gewonnen oorlog. De herbouwde schatkamer van de Atheners hoort bij hun overwinning op de Perzen bij Marathon in 490 v.Chr., die van Sifnos werd betaald uit de zilvermijnen van dat eiland.

Hoger ligt het terras met de tempel van Apollo, gedragen door een polygonale muur vol ingehakte inscripties. De zichtbare tempel is die van de vierde eeuw v.Chr.; hoe de binnenruimte eruitzag, is niet precies bekend. Nog hoger liggen het theater, met plaats voor ongeveer 4.500 mensen, en bovenaan het stadion, een baan van 177 bij 25,5 meter met stenen tribunes voor zo'n 6.500 toeschouwers. Daar werden vanaf ongeveer 586 v.Chr. elke vier jaar de Pythische Spelen gehouden, met muziek in het theater en atletiek in het stadion.

Een paar honderd meter verder langs de weg ligt het tweede heiligdom, dat van Athena Pronaia, plaatselijk Marmaria genoemd. Daar staat de tholos, een rond gebouw uit 380 tot 360 v.Chr. waarvan drie Dorische zuilen opnieuw zijn opgericht; het is het meest gefotografeerde bouwwerk van Delphi. Tussen de twee heiligdommen ligt de Kastaliabron, in de kloof tussen de Phaidriaden, de twee steile wanden boven het terrein. Van de bron resten twee fonteinhuizen; het gebied eromheen is vaak afgezet vanwege vallend gesteente.

Het museum staat bij de ingang. Het bekendste stuk is de Wagenmenner van Delphi, een bronzen beeld van rond 470 v.Chr. van 1,8 meter met ingezette glazen ogen, geschonken door Polyzalos van Gela op Sicilië na een overwinning in de wagenrennen. Hij bleef juist bewaard doordat het puin van de aardbeving van 373 v.Chr. hem bedekte; in 1896 kwam hij weer boven. Verder staan er de sfinx van Naxos, de broerbeelden Kleobis en Biton en de omphalos. Minder opvallend is een steen met muzieknotatie: de twee Delphische hymnen, in 1893 gevonden op fragmenten van de Atheense schatkamer, vormen de oudste bewaarde genoteerde muziek uit de westerse wereld waarvan de componist bij naam bekend is.

Hoeveel tijd kost een bezoek, en wat ligt er in de buurt

Delphi vult een halve tot hele dag. Veel bezoekers komen met een dagtocht uit Athene, waardoor het terrein tussen het midden van de ochtend en het begin van de middag het volst is; wie in het dorp slaapt, kan bij opening beginnen. Reken op een stevige klim: van de ingang tot het stadion loop je het hele hoogteverschil van het heiligdom omhoog, over trappen en ongelijke paden.

In de omgeving liggen plaatsen met een heel ander karakter. Arachova ligt op 968 meter aan dezelfde weg, bekend van de formaela-kaas met beschermde oorsprong en van het skipubliek. Het havenstadje Galaxidi, 15 km naar het zuidwesten, was in de negentiende eeuw na Syros het tweede scheepvaartcentrum van het land; aan de kapiteinshuizen is dat nog te zien. Beneden in de vlakte ligt de haven van Itea, waar kleinere cruiseschepen aanleggen met Delphi als excursiedoel, en noordelijker de provinciestad Lamia.

Delphi past bij wie het klassieke Griekenland niet in een museumzaal maar op de plek zelf wil zien, en bij wie wil begrijpen hoe een orakel in de praktijk werkte. Gaat je vakantie vooral over zee en strand, dan geeft een badplaats als Argassi op Zakynthos je meer. In het overzicht van Griekse bestemmingen hoort Delphi bij de plaatsen waar het landschap en de geschiedenis de reden zijn om te komen. In het dorp staat ook het Europees Cultureel Centrum uit 1977, en elk voorjaar vindt er het Delphi Economic Forum plaats.

Veelgestelde vragen