Odysseus (Ulysses) en zijn tocht naar Ithaka

Soort figuur

Sterfelijke held en koning van Ithaka, geen god

Griekse naam

Odysseus; Latijn Ulixes, Engels en Frans Ulysses

Vader

Laertes, de koning die hij opvolgde

Moeder

Antikleia, een dochter van Autolykos

Vrouw

Penelope, dochter van Ikarios

Zoon

Telemachos

Vaderland

Ithaka, in de Ionische Zee

Vaste aanduiding

Polytropos, van veel wendingen, in de eerste regel van de Odyssee

Oudste bronnen

Ilias en Odyssee van Homerus, rond 700 v.Chr.

Wie was Odysseus en waarom heet hij ook Ulysses

Odysseus is in de Griekse mythologie de koning van Ithaka en de hoofdpersoon van de Odyssee, het epos dat Homerus rond 700 v.Chr. aan zijn thuisreis wijdde. De eerste regel noemt hem niet sterk of dapper, maar πολύτροπον, polytropos: de man van veel wendingen, in vertalingen weergegeven als de man van veel listen. In de verhalen over hem gaat het dan ook meestal om een list en niet om een gevecht. Het houten paard van Troje is zijn plan: in het achtste boek vraagt hij de zanger Demodokos erover te zingen dat Epeios het paard bouwde met hulp van Athena en dat Odysseus het met een list binnen de muren van de stad kreeg.

Ulysses is dezelfde figuur onder een andere naam. Odysseus is de Griekse vorm, en daarnaast bestonden in het Grieks varianten met een l, zoals Olysseus en Oulixeus. Juist die varianten leverden het Latijnse Ulixes op, en daarmee het Engelse en Franse Ulysses. Wie een Engelse tekst over Ulysses leest, leest dus over Odysseus. De spelling Oddyseus komt veel voor in zoekopdrachten, maar is geen alternatieve vorm: in het Nederlands schrijf je Odysseus, met één d en een dubbele s. Tot de twaalf Griekse goden van de Olympus hoort hij niet: hij is een sterfelijke held, en in het epos beslissen die goden over zijn reis.

Wat de naam Odysseus betekent

Homerus geeft zelf een verklaring, en die is weinig vriendelijk. In het negentiende boek legt de voedster Eurykleia de pasgeboren baby op de knieën van Autolykos, de vader van zijn moeder, met het verzoek een naam te kiezen. Autolykos antwoordt dat hij met veel mensen, mannen en vrouwen, in onmin leeft, en dat het kind daarom Odysseus moet heten: het kind van de wrok. Daarmee verbindt het epos de naam met het Griekse werkwoord odyssomai, dat kwaad zijn of haten betekent.

Taalkundig houdt die verklaring geen stand. De Online Etymology Dictionary noemt de herkomst van de naam onbekend en de koppeling met dat werkwoord een volksetymologie van de epische dichters. De naamgeving in het negentiende boek is een verhaal uit het epos zelf en geen taalkundige uitleg.

De familie van Odysseus: vrouw, zoon en vader

De vrouw van Odysseus is Penelope, een dochter van koning Ikarios. De zoon van Odysseus is Telemachos, bij het vertrek naar Troje nog een baby en in de Odyssee een jongeman die zelf op zoek gaat naar zijn vader. De vader van Odysseus is Laertes, de koning die hij opvolgde, en zijn moeder is Antikleia, een dochter van Autolykos. Wat zijn afwezigheid thuis betekent, laat Homerus via diezelfde familieleden zien: in het elfde boek vertelt de schim van Antikleia aan Odysseus dat Penelope treurend in zijn huis blijft, dat Telemachos zijn landerijen onaangetast beheert en dat Laertes zich op het platteland heeft teruggetrokken.

Hoe het huwelijk met Penelope tot stand kwam, staat niet bij Homerus maar bij Apollodorus. Toen de vrijers van Helena elkaar in de weg liepen, raadde Odysseus aan iedere vrijer te laten zweren dat hij de uitgekozen bruidegom tegen onrecht zou bijstaan. Tyndareos koos Menelaos voor Helena en haalde in ruil Ikarios over om Penelope aan Odysseus te geven. Door die eed moesten de vrijers van Helena later mee naar Troje, en Odysseus zelf dus ook. Buiten de mythologie leeft de naam Penelope door als voornaam; hij hoort bij de Griekse meisjesnamen die ook in Nederland worden gegeven.

Was Sisyphus zijn echte vader

Naast Laertes noemt een niet-homerische traditie Sisyphus als de biologische vader van Odysseus, waarbij Laertes het kind van die sluwe koning zou hebben gekocht. Bij Homerus komt dat niet voor: daar is Laertes de vader, zonder voorbehoud. De twee versies staan daarmee niet op gelijke voet: de ene komt uit het epos, de andere is een latere toevoeging. Dat er in de oudheid naar een andere vader werd gezocht, hoort bij een bredere neiging om de listigheid van Odysseus te verklaren; die uitleg is onze lezing van het materiaal en staat niet in de bronnen zelf.

Het verhaal van Odysseus: twintig jaar in het kort

Het verhaal van Odysseus bestaat uit twee helften van tien jaar. De eerste tien jaar duurt de oorlog om Troje, waarin hij bij Homerus vooral raadgever en bedenker is. De tweede tien jaar is de thuisreis die de Odyssee beschrijft. In het drieëntwintigste boek staat het totaal er met zoveel woorden: twintig jaar afwezigheid.

Die thuisreis loopt mis door één daad. Odysseus maakt de cycloop Polyphemos blind, en Polyphemos is een zoon van Poseidon. De cycloop vraagt zijn vader daarna uitdrukkelijk of Odysseus nooit thuis mag komen, en als het toch moet, dan laat en in slechte staat, met verlies van al zijn mannen. Het eerste boek vat de gevolgen samen: Poseidon blijft onophoudelijk woedend om de cycloop die Odysseus van zijn oog beroofde. Pas als Zeus in de godenvergadering besluit dat de terugkeer doorgaat en Hermes naar het eiland van Calypso stuurt, komt de reis weer in beweging. De vloek van de cycloop gaat daarbij woord voor woord in vervulling, want Odysseus komt laat aan, zonder zijn mannen en op een schip dat niet het zijne is.

Bron: Homerus, Odyssee, vertaling Samuel Butler

Calypso of Circe: wie is de nimf die Odysseus betoverde

De nimf die Odysseus vasthield is Calypso. Die vraag komt vaak uit een puzzel of quiz, en Homerus geeft er zelf het antwoord op. In het eerste boek heet zij letterlijk de vorstelijke nimf Calypso, en Athene noemt haar daar een dochter van de titaan Atlas, die het epos boosaardig van zin noemt. Circe noemt hij nergens nimf: zij is bij Homerus een geduchte godin met mensenstem. In de Odyssee zijn het twee verschillende soorten wezens.

De twee gaan ook heel verschillend te werk. Calypso gebruikt geen toverij maar een aanbod: zij wil Odysseus onsterfelijk maken. Hij weigert, en geeft daarbij zelf toe dat Penelope het in schoonheid niet van een godin kan winnen en dat hij toch naar huis wil. Circe grijpt wel in. Zij zet zijn mannen een mengsel van kaas, gerstemeel, honing en Pramnische wijn voor met kwade kruiden erdoor, raakt hen met haar staf aan en drijft hen de hokken in. Homerus voegt daaraan toe dat zij kop, stem, borstels en vorm van zwijnen hebben, terwijl hun verstand onveranderd blijft. Odysseus ontkomt doordat Hermes hem het kruid moly geeft.

Bron: Homerus, Odyssee, boek 1, 5, 7 en 10

Ithaka of Ithaca: het vaderland van Odysseus

Het vaderland van Odysseus is Ithaka, in Grieks schrift Ἰθάκη. De spelling Ithaca komt uit het Latijn en staat in Engelse teksten; Ithaki is de moderne Griekse naamsvorm. Het gaat in alle drie de gevallen om hetzelfde eiland in de Ionische Zee. In het negende boek stelt Odysseus zich aan de Phaiaken voor met zijn naam en zijn eiland in één adem: hij is de zoon van Laertes, bekend bij de mensen om al zijn listen, en hij woont op het van verre zichtbare Ithaka, met de bosrijke berg Neriton.

Over de beschrijving die daarop volgt, wordt nog altijd gediscussieerd. Ithaka ligt volgens Odysseus laag bij het vasteland en het verst naar het donker, terwijl de andere eilanden, Doulichion, Same en het bosrijke Zakynthos, apart liggen naar de dageraad en de zon. Op het huidige Ithaki past die beschrijving niet goed: het eiland is bergachtig en het ligt niet het verst naar het westen van de groep. Ook in de oudheid gaven die eilandnamen al vragen. Strabo merkte in zijn Geografie over Kefalonia op dat dat eiland op zijn smalste punt een landengte vormt die zo laag ligt dat zij vaak van zee tot zee onder water staat.

Op die observatie bouwt het bekendste moderne tegenvoorstel voort. Robert Bittlestone, James Diggle en John Underhill betoogden in Odysseus Unbound dat het westelijke halfeiland Paliki van Kefalonia het Homerische Ithaka is, vroeger door een zeestraat van de rest gescheiden. Vakgenoten hebben dat voorstel op geologische, archeologische en filologische gronden afgewezen; het huidige Ithaki geldt nog altijd als de gangbare identificatie. Daar valt ook iets te zien: bij Agios Athanasios legde een team van de Universiteit van Ioannina onder leiding van Thanasis Papadopoulos een Myceense burcht bloot die nu het paleis van Odysseus wordt genoemd. Die naam duidt de vindplaats aan en bewijst niet dat een persoon Odysseus daar heeft gewoond. Net als bij Atlantis gaat het om de vraag of een plaats uit een verhaal op een echte kaart is aan te wijzen, en ook hier blijft het antwoord open.

Hoe Odysseus bij zijn thuiskomst werd herkend

In de laatste boeken van de Odyssee komt Odysseus vermomd als bedelaar thuis, en daardoor moet iedereen hem opnieuw leren kennen. Dat gebeurt drie keer, elke keer met een ander soort bewijs: een teken op zijn lichaam, een vaardigheid die alleen hij heeft en een herinnering die hij met Penelope deelt.

Het eerste bewijs zit op zijn lichaam. De oude voedster Eurykleia wast zijn voeten en voelt het litteken dat een everzwijn hem lang geleden toebracht, toen hij op de Parnassos jaagde bij Autolykos en zijn zonen. Zij herkent het meteen en laat zijn voet vallen. Daarna komt de vaardigheid. Penelope kondigt een proef aan met de boog van Odysseus: wie hem het makkelijkst spant en een pijl door twaalf bijlen schiet, mag haar meenemen. Geen van de vrijers krijgt de boog gespannen. Antinoos wijst er nog op dat het die dag het feest van Apollo is en dat niemand op zo'n dag een boog spant. De vermomde bedelaar spant hem daarna zo gemakkelijk als een geoefend zanger een nieuwe snaar op zijn lier zet.

Het laatste bewijs bedenkt Penelope zelf. Zij geeft opdracht het bed naar buiten te brengen. Odysseus antwoordt dat niemand dat bed kan verplaatsen, omdat hij de slaapkamer heeft gebouwd rond een levende olijfboom die zo dik was als een draagbalk: hij kapte de bovenste takken en liet de stronk staan. Alleen hij, Penelope en één dienares wisten daarvan. Pas op dat punt laat zij haar terughoudendheid varen, want die kennis kan geen bedrieger hebben.

Hoe het verhaal van Odysseus eindigt

De Odyssee eindigt niet bij de thuiskomst. In het elfde boek heeft Teiresias hem in de onderwereld al een opdracht meegegeven die na de afrekening met de vrijers nog openstaat. Odysseus moet landinwaarts trekken met een roeiriem op zijn schouder, tot hij mensen tegenkomt die de zee niet kennen en de riem aanzien voor een wan, het werktuig waarmee graan van het kaf wordt gescheiden. Daar moet hij aan Poseidon offeren. De profetie sluit af met een dubbelzinnig beeld: de dood zal tot hem komen uit de zee, en zijn leven zal heel zacht wegebben als hij vol van jaren en vrede is.

Wat dat betekent, liet Homerus open, en latere dichters vulden het in. De verloren Telegonie, het sluitstuk van de epische cyclus, laat Odysseus sterven door de hand van Telegonos, zijn zoon bij Circe, die hem niet herkent en hem verwondt met een speer waarvan de punt van de stekel van een pijlstaartrog is gemaakt. De dood komt in die versie inderdaad uit de zee. Omdat de Telegonie zelf niet bewaard is en alleen uit samenvattingen bekend, staat die uitkomst op veel losser grond dan de thuiskomst in de Odyssee. Hetzelfde geldt voor de latere genealogieën, die Odysseus kinderen toeschrijven die bij Homerus niet bestaan. Hoe Odysseus stierf, hangt er dus van af welke bron je volgt.

Veelgestelde vragen