Op deze pagina
- Wat het is
- Woonhuis voor het beeld van een god, binnen een afgebakend heiligdom
- Kernruimte
- Naos of cella, met het cultusbeeld
- Plaats van het ritueel
- Buiten, bij het altaar
- Drie bouworden
- Dorisch, Ionisch, Korinthisch
- Gangbare richting
- Ingang meestal op het oosten
- Bekendste voorbeeld
- Parthenon op de Akropolis, 447 tot 438 voor Christus
Waarvoor diende een Griekse tempel?
Een Griekse tempel lijkt op een kerk, maar werd anders gebruikt. In de Griekse geschiedenis is de tempel een woning: een gebouw dat het beeld van een god huisvest en de geschenken bewaart die bezoekers meebrachten. Bijeenkomsten vonden er niet plaats. Offers en rituelen gebeurden buiten het gebouw, op het terrein van het heiligdom eromheen.
Dat verklaart de vorm. Omdat de bezoekers buiten stonden, is de buitenkant het rijkst uitgewerkt: de zuilenrij, het fries boven de zuilen en het driehoekige fronton aan de kopse kanten. Binnen zit één langwerpige, gesloten zaal zonder ramen, met het cultusbeeld tegenover de deur. Wie in het oude Griekenland een tempel binnenging, was meestal priester of beheerder, en de deuren stonden alleen op bepaalde dagen open. De ingang lag doorgaans op het oosten, zodat de ochtendzon het beeld raakte.
De tempel diende daarnaast als bewaarplaats van het heiligdom. Wijgeschenken, edelmetaal en soms staatsgeld lagen er achter één deur. Volgens Thucydides was het goud van het beeld van Athena in het Parthenon afneembaar; het kon dus ook als reserve dienen.
De onderdelen van onder naar boven
Een Griekse tempel is opgebouwd uit vaste onderdelen die bij vrijwel elk voorbeeld terugkomen, en de Griekse namen ervan staan nog op de informatieborden bij de opgravingen. Van beneden naar boven: een trapvormig platform, dan de zuilen, dan de horizontale balkenlaag, dan het dak met zijn driehoekige gevelvlakken.
De grondvorm wordt benoemd naar de zuilen. Staat er een rij rondom alle vier de zijden, dan heet de tempel peripteros, de meest voorkomende opzet bij grote tempels. Het aantal zuilen aan de voorkant krijgt een eigen woord: zes is hexastyle, acht is octastyle. Het Parthenon is dus een octastyle peripteros, met acht zuilen aan de korte en zeventien aan de lange zijden.
| Onderdeel | Waar | Wat het is |
|---|---|---|
| Krepidoma | Onderbouw | Trapvormig platform van meestal drie treden |
| Stylobaat | Bovenste trede | Het vlak waar de zuilen op staan |
| Peristasis | Buitenom | De zuilenrij rond het gebouw, met de overdekte gang erachter |
| Pronaos | Voorkant | Open voorhal voor de deur van de hoofdruimte |
| Naos of cella | Midden | Gesloten hoofdruimte met het cultusbeeld |
| Opisthodomos | Achterkant | Open achterhal, zonder doorgang naar de naos |
| Architraaf | Boven de zuilen | Doorlopende steenbalk die het dak draagt |
| Fries | Boven de architraaf | Versierde band; Dorisch met trigliefen en metopen |
| Geison | Dakrand | Uitstekende kroonlijst langs dak en fronton |
| Fronton met timpaan | Kopse kanten | Driehoekig gevelvlak, vaak gevuld met beeldengroepen |
| Akroterion | Dakpunten | Sieraad op de top en de hoeken van het fronton |
Bron: Ancient Greek temple, Wikipedia
Hoe herken je de drie bouworden?
De drie bouworden zijn geen tijdvakken die elkaar opvolgen maar stijlen die naast elkaar in gebruik bleven. Je herkent ze aan twee plekken: de onderkant en de bovenkant van de zuil.
Een Dorische zuil heeft geen voet en staat rechtstreeks op de stylobaat; het kapiteel is een eenvoudig kussen met een vierkante plaat erop. Daarboven loopt een fries die afwisselt tussen trigliefen, blokken met verticale groeven, en metopen, de vlakken ertussen die beeldhouwwerk kunnen dragen. Een Ionische zuil heeft wel een voet, is slanker en eindigt in een kapiteel met twee opgerolde voluten; de fries is daar meestal een doorlopende band. Korinthisch werkt als Ionisch, maar met een kapiteel van gestileerde acanthusbladeren, dat tot in de hoeken uitloopt.
Mengvormen komen vaak voor. Het Parthenon is aan de buitenkant Dorisch, terwijl de fries rond de binnenmuur van de cella Ionisch van opzet is. Veel tempels zijn daarom niet in één bouworde onder te brengen.
Welke Griekse tempels staan er nog in Athene?
Wie een Griekse tempel in Athene wil zien, vindt binnen een paar kilometer vier voorbeelden. Op de Akropolis staat het Parthenon, gebouwd tussen 447 en 438 voor Christus door de architecten Iktinos en Kallikrates, in Pentelisch marmer, met in de cella het goud en ivoren beeld van Athena van Pheidias. Daarnaast ligt het Erechtheion, gebouwd tussen 421 en 406 voor Christus, Ionisch en onregelmatig van plan, met de zuidelijke hal waarin zes kariatiden het dak dragen. De zes die er nu staan zijn kopieën: vijf originelen staan in het Akropolismuseum, één in het British Museum.
In de Agora, aan de voet van de heuvel, staat het Hephaisteion, een Dorische peripteros met zes bij dertien zuilen uit 449 voor Christus. Dat is het best bewaarde van de vier: van de zevende eeuw tot 1834 was het de orthodoxe kerk van Sint-Joris, en een gebouw dat in gebruik blijft wordt onderhouden. Van de tempel van Olympische Zeus ten zuidoosten van de Akropolis is veel minder over: van 104 Korinthische zuilen staan er nog zestien. Samen laten de vier zien hoe de bouworden verschillen en hoe verschillend tempels in Athene bewaard zijn gebleven.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een Griekse tempel en een heiligdom?
Het heiligdom is het terrein, de tempel is één gebouw daarop. Een heiligdom was afgebakend en bevatte het altaar waar geofferd werd, vaak schatkamers, soms een theater, een stadion of een bron, en daarbinnen kon een tempel staan. Het ritueel hoorde bij het terrein en bij het altaar, niet bij het interieur. Een heiligdom kon dus ook zonder tempel bestaan, en een losse zuilenrij op een opgraving is meestal één onderdeel van een groter complex.
Waarom is er van veel Griekse tempels alleen een rij zuilen over?
Dat komt vooral door eeuwen hergebruik en niet door één ramp. Marmer is uitstekend bouwmateriaal en werd gesloopt voor nieuwe muren of verbrand tot kalk, en de metalen klampen tussen de blokken waren op zichzelf al waardevol. Tempels die een tweede functie kregen, bleven juist staan: in de tijd van het Byzantijnse Rijk werden er diverse tot kerk omgebouwd, zoals het Hephaisteion. Het Parthenon overleefde als kerk en later als moskee, tot een Venetiaanse granaat op 26 september 1687 de kruitvoorraad erin liet ontploffen en het middendeel wegsloeg.
Bronnen
- Ancient Greek temple, Wikipedia · De functie van de tempel, de namen van de onderdelen, de plantypen en de kenmerken van de drie bouworden · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Parthenon, Wikipedia · De bouwperiode, de architecten, het marmer, het beeld van Pheidias en de explosie van 1687 · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Temple of Hephaestus, Wikipedia · De datering, de zuilenopzet en de kerkfunctie die het gebouw bewaarde · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Erechtheion, World History Encyclopedia · De bouwperiode, de Ionische orde en de kariatiden met de verblijfplaats van de originelen · geraadpleegd 4 oktober 2026