Helena van Troje kwam uit Sparta

Wie zij is

Koningsdochter van Sparta, in de bronnen dochter van Zeus

Ouders

Zeus en Leda; in een tweede versie Zeus en Nemesis

Broers en zus

Polydeukes, Kastor en Klytaimnestra

Man

Menelaos, koning van Sparta

Dochter

Hermione

Wie haar wegvoert

Paris van Troje, en eerder Theseus

Griekse naam

Ἑλένη, Helene

Cultusplaats

Therapne bij Sparta

Oudste bronnen

Ilias en Odyssee van Homerus

Een koningsdochter uit Sparta, geen Trojaanse

Helena hoort in de Griekse mythologie bij Sparta en niet bij Troje. Zij is de dochter van Leda, de koningin van Sparta, en van Zeus, die volgens Apollodorus als zwaan bij Leda kwam in dezelfde nacht waarin ook haar man Tyndareos bij haar lag. Van de vier kinderen uit die nacht gelden Helena en Polydeukes als kinderen van Zeus, Kastor en Klytaimnestra als kinderen van Tyndareos. Zij trouwt met Menelaos, koning van Sparta, en krijgt een dochter: Hermione.

Zij komt uit een ei. In de gangbare versie is dat het ei van Leda; Apollodorus kent ook een versie met Nemesis als moeder, die als gans voor Zeus vlucht, het ei legt en het door een herder bij Leda laat bezorgen, die het meisje als eigen dochter opvoedt. Het van Troje in haar naam verwijst naar de stad waar zij volgens het verhaal terechtkwam, niet naar haar afkomst. In het Grieks heet zij Ἑλένη, Helene; hoe zulke namen in het Nederlands hun vorm krijgen, staat bij de Griekse namen.

De eed van de vrijers en het oordeel van Paris

Dat zo veel Griekse vorsten naar Troje trokken, komt in de verhalen door een afspraak die bij het huwelijk van Helena was gemaakt. Helena had volgens Apollodorus zo veel vrijers dat Tyndareos ruzie vreesde wie hij ook koos. Odysseus raadde hem aan de vrijers eerst te laten zweren dat zij de uitverkoren bruidegom zouden bijstaan als iemand hem onrecht deed. Zij zwoeren die eed, en daarna koos Tyndareos Menelaos.

Toen Paris Helena meenam, gold die eed nog, en de vorsten die naar Troje voeren waren eraan gebonden. Daardoor werd een persoonlijke kwestie een oorlog van bondgenoten. Ook het motief van Paris komt in de verhalen van eerder. Bij het oordeel over de gouden appel van Eris koos hij tussen Hera, Athena en Aphrodite, drie bewoners van de Olympus, en Aphrodite won met de belofte van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Ook elders in de verhalen over de Griekse goden gaat een menselijke keuze terug op iets dat een god heeft voorbereid.

Wie voerde Helena weg, en ging zij mee?

De schaker van Helena is in de meeste bronnen Paris, de zoon van koning Priamos van Troje, die ook Alexandros heet. Hij was niet de eerste: nog voor haar huwelijk voerde Theseus haar weg naar Aphidnai, waarna haar broers die plaats innamen, haar terughaalden en de moeder van Theseus, Aithra, als buit meenamen.

Het woord schaker veronderstelt iets wat de Griekse bronnen juist openlaten, namelijk of zij tegen haar wil meeging. In het derde boek van de Ilias wenst Helena dat zij was gestorven toen zij Paris volgde, en noemt zij de slaapkamer, de familie en de geliefde dochter die zij achterliet. Priamos zegt even stellig dat hij haar niets verwijt en dat de goden deze oorlog brachten. In de Odyssee spreekt zij van de verblinding die Aphrodite haar gaf. Op archaïsche Griekse vazen gaat zij soms uit eigen beweging mee, elders grijpt Paris haar bij de arm. Bij Homerus staan schuld, het werk van de goden en spijt naast elkaar, zonder dat de tekst daarin kiest. Wie zegt dat zij werd ontvoerd, of dat zij wegliep, volgt één lezing van die teksten.

De versie waarin Helena Troje nooit zag

Herodotus hoorde in Egypte een ander verhaal, en hij geloofde het. Volgens de priesters die hij in het tweede boek van zijn Historiën aanhaalt, dreven Paris en Helena op hun vlucht uit Griekenland door storm naar de Nijldelta. Koning Proteus van Memphis nam Helena en de meegenomen schatten van Paris af; Paris voer zonder haar door naar Troje. Toen de Grieken de stad innamen, bleek Helena er niet te zijn, zoals de Trojanen de hele oorlog hadden volgehouden.

Herodotus onderbouwt dat niet met een document, maar met een redenering: Priamos zou nooit zijn stad en zijn zonen hebben laten vergaan voor een vrouw die hij had kunnen teruggeven. Euripides maakte van die lijn een toneelstuk. In zijn Helena staat zij in Egypte bij het graf van Proteus en legt zij in de eerste scène uit dat zij Troje nooit zag: Hera maakte uit lucht een levende schijngestalte naar haar beeld, Hermes bracht de echte Helena naar Egypte, en Grieken en Trojanen vochten tien jaar om dat beeld. Zulke bronverschillen zijn geen uitzondering; ook bij Medusa verschilt per bron wat er gebeurde.

Dochter van Zeus en vereerd bij Therapne

Helena is geen godin zoals Artemis of Apollo: zij hoort niet bij de goden van de Olympus en heeft geen eigen domein. Een gewone sterfelijke is zij in de bronnen ook niet. Homerus noemt haar de dochter van Zeus, en dat heeft in de teksten gevolgen. In de Odyssee hoort Menelaos van Proteus dat de goden hem naar de Elysische vlakte zullen brengen in plaats van hem te laten sterven, en de reden is zijn huwelijk met Helena: hij geldt als schoonzoon van Zeus.

Bij Therapne, even buiten Sparta, stond een heiligdom waar Helena en Menelaos offers kregen en waar de inwoners ook hun graf aanwezen; het bouwwerk gaat terug tot ongeveer 700 v.Chr. Helena stond daar voor de volwassen getrouwde vrouw, niet voor verleiding. De term godin Helena is daarom niet precies. Zij kreeg wel verering, maar zonder eigen domein en zonder eigen mythologie; wat zij had, was een cultus en een aangewezen graf op deze ene plek.

Veelgestelde vragen