Cyclopen, de eenogige reuzen van de Griekse mythen

Soort wezen

Reus met één rond oog midden op het voorhoofd

Griekse naam

Κύκλωψ (Kyklops), van kyklos (cirkel) en ops (oog)

Oudste bron

Theogonie van Hesiodus, rond 700 v.Chr.

De drie bij Hesiodus

Brontes (donder), Steropes (bliksem) en Arges (de heldere), zonen van Ouranos en Gaia

Bekendste cycloop

Polyphemos uit de Odyssee, zoon van Poseidon en de nimf Thoosa

Gesmeed voor de goden

De bliksemschicht van Zeus, de drietand van Poseidon en de helm van Hades

Eén oog, maar drie verschillende soorten cyclopen

Een cycloop is in de Griekse mythologie een reus met één oog midden op zijn voorhoofd. Dat oog is ongeveer het enige dat alle cyclopen delen. Bij Hesiodus zijn ze drie onsterfelijke smeden die wapens voor de goden maken, bij Homerus een volk van herders dat in grotten woont en vreemdelingen opeet, en bij latere schrijvers bouwers van muren uit stenen die geen mens kon tillen.

Die drie groepen worden vaak met elkaar verward. Polyphemos, de bekendste cycloop, is geen smid en hoort niet bij de drie van Hesiodus: hij heeft andere ouders en een andere rol in het verhaal. Het ene oog is een kenmerk dat in verschillende verhalen terugkomt; het betekent niet dat het steeds om dezelfde wezens gaat.

Wat de naam cycloop letterlijk betekent

De naam is een beschrijving. Het Griekse Κύκλωψ (Kyklops) bestaat uit kyklos, cirkel, en ops, oog: rondoog. Hesiodus geeft die uitleg zelf: zij heetten cyclopen omdat één rond oog in hun voorhoofd stond. Het Nederlandse woord is oud: een Middelnederlandse tekst uit 1287 heeft al ciclopen. Cyclopisch betekent sindsdien reusachtig en ruw maar sterk, en in de geneeskunde is cycloop de term voor een pasgeborene met één oog in de middenlijn.

Komt het ene oog van een olifantsschedel?

Een bekende verklaring zoekt de oorsprong in fossielen. Paleontoloog Othenio Abel stelde vanaf 1914 dat schedels van de uitgestorven dwergolifant Palaeoloxodon falconeri het beeld hebben opgeroepen: midden voorin zit één grote opening, de neusholte voor de slurf, die op een oogkas lijkt. Hard bewijs daarvoor is er niet. De classici Mercedes Aguirre en Richard Buxton noemen de stelling niet te weerleggen, en het verhaal dat Empedocles zulke botten al als cyclopenresten aanwees staat in geen overgeleverde tekst.

De smeden die de bliksem van Zeus maakten

In de oudste overgeleverde versie zijn cyclopen smeden. Hesiodus noemt rond 700 v.Chr. drie zonen van Ouranos (hemel) en Gaia (aarde): Brontes, Steropes en Arges, namen die donder, bliksem en de heldere betekenen. Zij gaven Zeus de donder en smeedden de bliksemschicht; in hun werk zat volgens Hesiodus kracht, geweld en vindingrijkheid tegelijk.

Hoe dat wapen op tijd kwam, vertelt Apollodorus. Zeus daalde af in de Tartaros, doodde de bewaakster Campe en maakte hun boeien los. Uit dankbaarheid gaven de cyclopen hem donder, bliksem en de bliksemschicht; Hades kreeg een helm, Poseidon een drietand. Met die wapens wonnen de Griekse goden de tien jaar durende oorlog tegen de titanen, de generatie waartoe ook Atlas hoorde. Dezelfde helm van Hades duikt later op als onzichtbaarheidskap in het verhaal van Perseus en Medusa.

Waarom Apollo de smeden doodde

Dat zij de bliksemschicht maakten, kostte de cyclopen het leven. Asclepius, zoon van Apollo, wekte doden op; Zeus vond dat te ver gaan en doodde hem met de bliksem. Apollo nam wraak op de makers van het wapen en sloeg de cyclopen neer, waarvoor hij een jaar als knecht bij koning Admetus moest dienen. Andere bronnen lopen anders: Pherecydes schreef dat Apollo hun zonen doodde en niet de smeden zelf, en bij Vergilius werken Brontes en Steropes eeuwen later nog onder de Etna.

Polyphemos en het wetteloze herdersvolk van de Odyssee

In boek 9 van de Odyssee komt Odysseus bij een volk dat alles mist wat Grieken onder beschaving verstonden: geen vergaderingen en geen wetten, ieder wetgever over eigen vrouw en kinderen. Ploegen en zaaien doen ze niet, want het graan komt ongevraagd op, en schepen of scheepsbouwers kennen ze niet. Van Zeus trekken ze zich niets aan.

Polyphemos, de grootste van hen, is een zoon van Poseidon en de nimf Thoosa; zijn naam betekent zoiets als veelbesproken. Hij sluit Odysseus en zijn mannen op in zijn grot en eet er zes op. Odysseus geeft hem onverdunde wijn, noemt zich Niemand en drijft een gepunte olijfstam in het oog van de slapende reus; op het geroep dat Niemand hem aanvalt komt geen buur opdagen. Pas van zee roept Odysseus zijn echte naam; het gebed dat Polyphemos dan tot zijn vader richt, bepaalt de rest van het epos.

Homerus zegt nergens met zoveel woorden dat Polyphemos één oog heeft; dat de blinding met één staak lukt, veronderstelt het wel. Euripides noemt de cyclopen eeuwen later in zijn saterspel ronduit de eenogige zonen van Poseidon. Nog latere dichters maakten van Polyphemos een verliefde, belachelijke reus die de zeenimf Galatea nazingt, van Theocritus tot Ovidius.

De cyclopische muren van Mycene en Tiryns

In de derde traditie zijn cyclopen de bouwers van burchtmuren die er nog staan. Volgens Apollodorus bezette Proetus, koning van Argos in de Argolische vlakte, de burcht Tiryns nadat de cyclopen die voor hem hadden versterkt; Strabo noemt zeven cyclopen uit Lycië als de bouwers. Pausanias beschreef de muur die er in zijn tijd nog stond: onbewerkte stenen, waarvan twee muilezels de kleinste niet van zijn plaats zouden krijgen.

In de archeologie is cyclopisch nog steeds een vakterm. Cyclopisch muurwerk is Myceens vestingwerk uit de late bronstijd: enorme, ruw toegehakte kalksteenblokken zonder mortel of met wat leem, met kleine stenen in de kieren. Het staat in Mycene en Tiryns, bij Midea en Gla, en ook de Myceense burchtmuur op de Akropolis van Athene uit de dertiende eeuw v.Chr. hoort erbij. De naam komt niet van de bouwers zelf, maar van latere Grieken, die bij het zien van die blokken dachten dat geen mens ze gestapeld kon hebben.

Veelgestelde vragen