Achilles: zijn verhaal, zijn dood en de beroemde hiel

Soort figuur

Sterfelijke held, zoon van een zeenimf en een koning; geen god

Griekse naam

Achilleus; in het Latijn en het Nederlands Achilles

Vader

Peleus, een sterfelijke koning

Moeder

Thetis, een zeenimf, in de Ilias de dochter van de oude man van de zee

Bij Troje

Aanvoerder van de Myrmidonen uit Phthia, met vijftig schepen

Kwetsbare plek

In de Griekse bronnen de enkel, niet de hiel

Gedood door

Paris, met Apollo aan zijn zijde, bij de Skaeïsche Poort

Oudste bron

De Ilias, waarschijnlijk opgeschreven in de achtste eeuw v.Chr.

Naam in de taal

Achilleshiel en achillespees

Wie was Achilles?

Achilles is de aanvoerder van de Myrmidonen uit Phthia en de gevreesdste vechter in het Griekse kamp bij Troje, maar geen onsterfelijke. Zijn vader Peleus is een sterfelijke koning, zijn moeder Thetis een zeenimf, in de Ilias de dochter van de oude man van de zee. Binnen de Griekse mythologie maakt die afkomst hem geen god maar een held: een mens met een goddelijke moeder die zijn dood niet kan voorkomen.

Apollodorus, die eeuwen na Homerus de Griekse mythen samenvatte, vertelt dat Thetis daar iets aan probeert te doen. Ze verbergt haar kind 's nachts in het vuur om het sterfelijke deel ervan te vernietigen en wrijft het bij dag in met ambrozijn, het voedsel van de Griekse goden. Peleus ziet de jongen kronkelen in het vuur en schreeuwt, waarna Thetis haar opzet laat varen. Pas daarna heet het kind Achilles; eerder heette hij Ligyron. Peleus brengt hem naar de centaur Chiron, die hem grootbrengt.

De wrok waarmee de Ilias begint

De Ilias vertelt niet de hele oorlog, maar een ruzie in het laatste jaar ervan. Het gedicht van Homerus opent met het woord μῆνιν, de wrok van Achilles die de Grieken talloze rampen bracht. De aanleiding is buit en eer: opperbevelhebber Agamemnon moet de priesterdochter Chryseïs teruggeven en neemt als vergoeding Briseïs af, de vrouw die Achilles bij de verovering van Lyrnessos had gekregen.

Achilles trekt zich daarop terug. In de opsomming van de Griekse legers in het tweede boek liggen zijn vijftig schepen stil en doen zijn Myrmidonen niet mee, omdat hij woedend over het verlies van Briseïs bij zijn schepen blijft. Hij vraagt zijn moeder om bij Zeus te bepleiten dat de Trojanen gaan winnen, en zij zegt over haar zoon dat hij tegelijk kort van leven en lang van verdriet is. In de eerste boeken vecht Achilles bij Troje dus niet mee.

Patroklos sterft in de wapenrusting van Achilles

Achilles komt pas terug in de strijd nadat hij zijn vriend Patroklos heeft verloren. Patroklos mag zijn wapenrusting dragen wanneer de Trojanen de Griekse schepen in brand zetten. Hij drijft hen terug en sneuvelt dan door drie klappen: Apollo slaat hem van achteren en stoot zijn helm af, Euphorbos raakt hem met een speer in de rug, Hektor drijft de bronzen punt door zijn onderbuik.

Daarna gaat het verhaal over zijn wraak. Achilles doodt Hektor met een speerstoot door de hals, doorsteekt de pezen achter diens voeten en sleept het lichaam achter zijn wagen. De Ilias eindigt niet in die woede: Hektors vader Priamos komt om het lichaam vragen, Achilles geeft het terug en gunt de Trojanen twaalf dagen voor de begrafenis. Het gedicht sluit bij de brandstapel van Hektor, en Achilles leeft dan nog.

De dood van Achilles

De dood van Achilles staat niet in de Ilias, maar wordt er wel aangekondigd: de stervende Hektor zegt hem dat Paris en Phoibos Apollo hem bij de Skaeïsche Poort zullen doden, hoe dapper hij ook is.

Hoe het gebeurde, staat in latere samenvattingen van de mythe. Apollodorus vat het in één regel samen: Achilles werd bij de Skaeïsche Poort met een pijl in de enkel geschoten door Alexandros en Apollo. Alexandros is de tweede naam van Paris, de Trojaanse prins. Apollodorus noemt daarmee een mens en een god in dezelfde zin: Paris voert de handeling uit, Apollo maakt het schot mogelijk.

Hiel of enkel: hoe de achilleshiel een spreekwoord werd

Bij Homerus is Achilles nergens onkwetsbaar. Hij is sterfelijk en hij weet het: zijn moeder zegt hem in het eerste boek al dat zijn leven kort zal zijn. De onkwetsbaarheid is een latere toevoeging. De oudste bewaarde versie van het bad in de Styx staat in de Achilleïs, het onvoltooide Latijnse epos van de Romeinse dichter Statius. Thetis zegt daar dat ze haar zoon bij zijn geboorte met het strenge water van de Styx heeft gewapend, en voegt er in dezelfde zin aan toe dat ze het niet volledig deed. Welk lichaamsdeel droog bleef, noemt die regel niet.

In de teksten die de plek wél noemen, gaat het om de enkel: daar treft de pijl hem bij Apollodorus. Volgens Josho Brouwers, archeoloog en hoofdredacteur van Ancient World Magazine, noemen zowel Apollodorus als de Romeinse mytholoog Hyginus de enkel, en verschoof het Latijnse talus, het enkelbeen, later van betekenis; het Franse talon betekent nu hiel. In de uitdrukking kwam zo de hiel terecht, terwijl de Griekse bronnen de enkel noemen.

Ook de anatomische naam gaat op Achilles terug: Philip Verheyen schreef in 1693 chorda Achillis voor de pees tussen kuit en hiel, en Lorenz Heister gebruikte in 1717 het Latijnse tendo Achillis. Wie nu achilleshiel zegt, of in het Engels Achilles' heel, bedoelt de ene zwakke plek van Achilles in iets dat verder sterk is.

Bron: Josho Brouwers, Achilles' heel? (Ancient World Magazine)

Heeft Achilles echt bestaan?

Of Achilles echt heeft bestaan, is vooral een vraag naar het soort bron. Alles wat over hem bekend is, komt uit poëzie en uit latere navertellingen daarvan. De Ilias is waarschijnlijk in de achtste eeuw v.Chr. opgeschreven na een lange mondelinge traditie, terwijl de Grieken de oorlog zelf in de dertiende eeuw v.Chr. plaatsten: tussen het verhaal en het gedicht zit ongeveer een half millennium.

Buiten die literaire traditie legt geen bron hem als persoon vast, en de Ilias is geen verslag. Of er achter de figuur een echte strijder schuilt, valt met de overgeleverde teksten niet te bewijzen en niet uit te sluiten. Dat geldt ook voor Atlantis: het verhaal wordt al eeuwen doorgegeven zonder bron die het buiten de literatuur bevestigt.

Veelgestelde vragen