Pallas Athena, de Griekse godin van oorlog en vakmanschap

Domein

Oorlog en verdediging, vakmanschap en weven, verstandig overleg

Ouders

Zeus en de titanendochter Metis

Geboorte

Gewapend uit het hoofd van Zeus; de bronnen geven haar geen kindertijd

Vaste bijnamen

Pallas, Parthenos (de maagd), Polias (van de stad), Promachos (die vooraan vecht), Ergane (de werkzame)

Symbolen

Uil, olijfboom, slang, helm en lans, en het gorgoneion op haar aegis

Beschermgodin van

Athene en de burcht erboven

Romeinse naam

Minerva

Oudste beschrijving

Hesiodus, Theogonie

Een gewapende godin, en pas in de tweede plaats die van de wijsheid

Athena is in de Griekse mythologie de godin die gewapend optreedt. De oudste beschrijving staat bij Hesiodus en laat weinig ruimte: Zeus bracht uit zijn eigen hoofd Tritogeneia voort, de godin met de glanzende ogen, de ontzagwekkende, de strijdwekkende, de aanvoerster van legers die behagen vindt in oorlog. Over wijsheid of goede raad staat in die regels niets.

Dat de godin Athena toch als denkende godheid bekendstaat, komt van haar moederskant. Metis heet bij Hesiodus de wijste van goden en mensen, en Zeus slikte haar zwanger in omdat haar kind hem in kracht en verstand zou evenaren. Wie Athena kortweg godin van de wijsheid noemt, laat haar twee andere terreinen liggen: de oorlog, en het handwerk waarvoor wevers en ambachtslieden haar als Ergane, de werkzame, aanriepen.

Wat betekent Pallas in haar naam

Pallas Athena is geen andere godin dan Athena: Pallas is haar vaste bijnaam, geen tweede naam. Wat het woord betekende, was in de oudheid zelf al onduidelijk. Taalkundig wordt het verbonden met een werkwoord voor zwaaien, wat bij een lans past, of met een woord voor een jonge vrouw. De Grieken vulden de vergeten betekenis aan met verhalen: Pallas als gigant die zij in de godenstrijd versloeg en van wiens huid zij haar mantel maakte, of als dochter van Triton die zij bij het oefenen per ongeluk doodde. Onderzoekers als Walter Burkert lezen beide verhalen als latere verklaringen bij een naam die niemand nog begreep.

Athena of Athene: dezelfde godin, twee Nederlandse namen

In het Nederlands komt zij onder twee namen voor, en beide gaan terug op het Grieks: Ἀθηνᾶ leverde Athena, de nevenvorm Ἀθήνη leverde Athene. Wie de godin Athene zoekt, bedoelt deze godin en niet de stad, die in het Grieks Ἀθῆναι heet, Athenai, een meervoud. Het Nederlands gebruikt voor beide hetzelfde woord, zodat godin en hoofdstad Athene in één zin naast elkaar kunnen staan.

Uit het hoofd van Zeus, zonder kindertijd

Hesiodus zegt alleen dat Zeus haar uit zijn hoofd voortbracht, niet hoe dat hoofd openging. Het bekendste detail komt eeuwen later, bij de mythenverzamelaar Apollodorus: Prometheus of, zeggen anderen, Hephaistos sloeg met een bijl op het hoofd van Zeus, waarna Athena volledig gewapend naar buiten sprong, bij de rivier Triton. Dezelfde passage geeft het motief voor dat inslikken: de Aarde had voorspeld dat Metis na dit meisje een zoon zou krijgen die heer van de hemel werd.

Athena begint daarmee niet als kind maar als gewapende vrouw, en de overlevering geeft haar daarom geen leeftijd en geen kindertijd. Hoe de andere Griekse goden ter wereld komen, is daarbij vergeleken alledaags.

De wedstrijd om Attica: olijfboom tegen zoutwaterbron

Athene kon maar één beschermgodin hebben, en daarover moest volgens de mythe worden beslist. Apollodorus vertelt dat Poseidon als eerste in Attica aankwam en met zijn drietand midden op de burchtheuvel een zee sloeg, Erechtheis genoemd. Daarna kwam Athena, riep koning Kekrops als getuige en plantte een olijfboom. Twaalf goden wezen het land aan haar toe, omdat Kekrops kon bevestigen dat zij de olijf als eerste had geplant.

Die namen staan nog op de plattegrond van de Akropolis: de zee heet naar Erechtheus en de olijfboom stond in het Pandroseion. Volgens dezelfde bron zette Erichthonius het houten beeld van Athena op de burcht en stelde hij het feest van de Panathenaia in.

Op één punt wijken mythe en modern onderzoek af. Bij Apollodorus noemt Athena de stad na haar overwinning naar zichzelf; taalkundigen gaan er tegenwoordig van uit dat het omgekeerd ging, omdat de uitgang van de naam bij plaatsnamen hoort en ongebruikelijk is voor persoonsnamen. Mykene en Thebe hadden eveneens een stadsgodin die naar haar stad heette. De mythe verklaart dan wat de taal niet meer uitlegde.

Haar tempels op de burcht, en het beeld dat verdween

De bekendste tempel van Athena is het Parthenon. De bouw begon in 447 v.Chr. onder Perikles en het gebouw stond in hoofdzaak in 432 v.Chr. Iktinos en Kallikrates waren de architecten, Phidias leidde de beeldhouwers. Binnen stond zijn Athena Parthenos van goud en ivoor, met volgens Perikles veertig talenten zuiver goud erin; dat beeld is verdwenen en bestaat alleen nog in kopieën, beschrijvingen en munten.

Eén tempel is daar niet hetzelfde als één cultus. Het Parthenon was gewijd aan Athena Parthenos, de maagd, maar huisvestte naar het zich laat aanzien nooit de staatscultus van Athena Polias, de godin van de stad; die hoorde bij het Erechtheion ernaast. In dezelfde bouwcampagne verrees ook het tempeltje van Athena Nike: drie gebouwen, drie bijnamen, één godin. Hoe zo'n tempel is opgezet, staat bij Griekse tempels.

Uil, olijfboom en het hoofd van Medusa

Vraag naar het symbool van Athena en het antwoord is de uil. Daarbij horen de olijfboom, de slang en het gorgoneion, en in de kunst draagt zij een helm en een lans. Dat gorgoneion is het hoofd van Medusa op haar aegis, het schildvel dat kwaad moest afweren. De uil past bij de bijnaam die Hesiodus haar geeft, glaukopis, met glanzende of felle ogen.

Uit de omloop is die uil nooit verdwenen: op de Griekse munt van één euro staat de uil van een Atheense munt van vier drachmen uit de vijfde eeuw v.Chr. Haar bijnaam Parthenos zegt wat zij niet doet, want Athena blijft ongehuwd, net als Artemis en Hestia.

Twee helden die Ajax heten, en wat Athena met beiden deed

Zoek je op Ajax en Athena, dan kruisen twee verschillende helden je pad. Ajax, de zoon van Telamon, was buiten zinnen omdat de wapens van Achilles aan Odysseus waren toegewezen en ging in het donker op de tenten van de legerleiders af. Athena spreekt bij Sophocles zelf de proloog en vertelt hoe zij hem met waanbeelden naar de veestapel leidde: hij sloeg de buitgemaakte beesten neer in de overtuiging dat hij zijn vijanden doodde.

De Lokrische Ajax beledigt haar juist. Bij Apollodorus klampt Cassandra zich bij de val van Troje vast aan het houten beeld van Athena, waar hij haar verkracht; sindsdien kijkt dat beeld naar de hemel, zegt hij. Calchas hield de vloot op de terugweg tegen omdat Athena kwaad was om die heiligschennis. De ene Ajax remt zij af; bij de andere treft haar woede de hele vloot.

Veelgestelde vragen