Eros, de Griekse god van de liefde

Domein

Liefde, verlangen en seksuele aantrekking

Griekse naam

Ἔρως; in het Grieks van vandaag betekent έρωτας verliefdheid

Plaats onder de goden

Geen van de twaalf Olympische goden

Afkomst

Oergod zonder ouders (Hesiodus) of zoon van Aphrodite, bij Simonides met Ares als vader

Attributen

Vleugels, boog en pijlen; de gouden en de loden pijl komen van Ovidius, de blinddoek is laat

Belangrijkste cultusplaats

Thespiae in Boeotië, met de feesten die Erotidia heetten

Geliefde

Psyche, in de Latijnse roman van Apuleius; hun dochter heet Hedone

Romeinse naam

Cupido, ook Amor

Niet verwarren met

Aphrodite, de godin van de liefde en de schoonheid

Oudste bron

Hesiodus, Theogonie, rond 700 v.Chr.

Wie Eros is en wat zijn naam betekent

Eros is in de Griekse mythologie de god van de liefde, het verlangen en de seksuele aantrekking. In het Grieks heet hij Ἔρως, bij de Romeinen Cupido of Amor. Tot de twaalf Olympische goden hoort hij niet: hij heeft geen eigen gebied, geen stad en geen ambacht, en zijn invloed gaat alleen over wie verliefd wordt.

Wie zoekt op god van de liefde, komt twee namen tegen. Eros is de mannelijke god van het verlangen, Aphrodite de godin van de liefde en de schoonheid. In de latere traditie zijn zij moeder en zoon, maar het zijn geen twee namen voor dezelfde godheid. Daarbij is eros ook gewoon een Grieks woord, los van elke mythologie.

Eros betekenis: het woord naast de god

Het Griekse ἔρως betekent hevig verlangen en hangt samen met het werkwoord eran, verlangen naar; waar dat werkwoord zelf vandaan komt, is onzeker. Het woord leeft nog. In het Grieks van vandaag is έρωτας verliefdheid en hartstocht, naast αγάπη voor liefde in bredere zin, en in het Nederlands zit het verstopt in erotiek, erotisch en erogeen. Zulke woorden zijn een ingang tot de Griekse cultuur waarvoor je geen mythologie nodig hebt, net als de begroetingen waarmee je in Griekenland de dag begint.

Oergod of zoon van Aphrodite: wat de bronnen zeggen

Over de afkomst van Eros geven de bronnen antwoorden die elkaar uitsluiten. Bij Hesiodus, in de Theogonie van rond 700 v.Chr., is hij de vierde god die er is: na Chaos, Gaia en Tartaros, en zonder ouders. Hesiodus noemt hem de mooiste onder de onsterfelijke goden, die de ledematen verlamt en het verstand overmeestert. Eros bestaat daar al voordat Zeus geboren is en voordat Aphrodite uit de zee komt; in de Theogonie is hij geen personage met een eigen verhaal, maar een kracht die dingen bij elkaar brengt.

Latere dichters maken hem tot zoon. Simonides noemt hem in de zesde of vijfde eeuw v.Chr. het kind van Aphrodite en Ares, en na de klassieke tijd is Aphrodite vast zijn moeder. In de komedie De vogels van Aristophanes, uit 414 v.Chr., legt de Nacht een ei waaruit Eros met glinsterende gouden vleugels komt; die versie hoort bij een orfisch scheppingsverhaal, waarin het ei soms door Chronos, de Tijd, wordt gemaakt.

Plato gebruikt hem weer anders. In het Symposium is Eros bij Diotima geen god maar een daimon, een geest tussen goden en mensen in, verwekt door Poros (Middelen) bij Penia (Armoede) en daarom barrevoets en altijd op zoek. Zet je de bronnen op een rij, dan loopt er wel een lijn door de verschillen: in de oudste teksten is Eros vooral een kracht, in de jongere steeds meer een figuur met een eigen karakter.

Bron: Hesiodus, Theogonie 104-138, Perseus Digital Library

Hoe Eros werd afgebeeld

Het beeld van Eros is in de oudheid zelf verschoven. In de oudste Griekse kunst is hij een jonge man die seksuele kracht uitbeeldt. Bij latere, spottende dichters wordt hij een kind, soms met een blinddoek om. Dat kind loopt via de Romeinse Cupido door naar de engeltjes van de renaissance. Vleugels en boog zijn vaste kenmerken, maar ze zeggen niets over de ouderdom van een voorstelling.

De gouden en de loden pijl komen uit een Latijnse tekst, niet uit een Griekse. Bij Ovidius, in het eerste boek van de Metamorphosen, wreekt Cupido zich omdat Apollo zijn boog had bespot na het doden van de draak Python: de scherpe gouden pijl treft Apollo en wekt liefde, de stompe loden pijl treft de nimf Daphne en stoot liefde af. Een Eros met pijl en boog hoort daarmee bij die jongere traditie en niet bij de oergod van Hesiodus.

Eros en Psyche komt uit een Latijnse roman

Het bekendste liefdesverhaal rond Eros staat niet in een Griekse mythe maar in De gouden ezel van Apuleius, een Latijnse roman uit de tweede eeuw na Chr. Aphrodite is jaloers op de sterfelijke prinses Psyche en geeft Eros opdracht haar verliefd te maken op het afschuwelijkste wezen dat er is; hij wordt zelf verliefd. Haar jaloerse zussen brengen haar ertoe zijn vertrouwen te schenden, waarna hij verdwijnt. Psyche volbrengt daarna vier opdrachten van Aphrodite, voordat Zeus haar onsterfelijk maakt. Dat ψυχή zowel ziel als vlinder betekent, verklaart de vlindervleugels waarmee zij wordt afgebeeld. Als volksverhaal is de stof vermoedelijk ouder dan de roman, maar opgeschreven kennen we hem alleen van Apuleius.

Waar Eros vereerd werd

Eros kwam niet alleen in gedichten voor; hij werd ook echt vereerd. Zijn belangrijkste cultusplaats was Thespiae in Boeotië, met feesten die Erotidia heetten. Spartanen en Kretenzers brachten hem volgens antieke berichten offers vóór de slag, omdat de band tussen strijders bij hem hoorde.

In Athene werd hij samen met Aphrodite vereerd en was de vierde dag van elke maand aan hem gewijd. Op de noordhelling van de Akropolis zit daarvan een spoor in de rots: een terras van ongeveer 30 bij 14 meter met een heiligdom in de openlucht, votiefnissen in de achterwand en twee inscripties van omstreeks 450 tot 430 v.Chr., waarvan de ene een wijding aan Aphrodite is en de andere een lentefeest voor Eros noemt. Oscar Broneer, die de plek in 1932 opgroef, verbond haar met Aphrodite en Eros. Of dit ook het heiligdom van Aphrodite in de Tuinen is dat Pausanias beschrijft, staat niet vast.

Veelgestelde vragen