Titanen, de godengeneratie voor de Olympus

Wat ze zijn

Godengeneratie vóór de Olympische goden

Ouders

Ouranos (hemel) en Gaia (aarde)

Aantal

Twaalf bij Hesiodus, zes zonen en zes dochters

Jongste

Kronos, vader van Zeus

Oorlog

Titanomachie, tien jaar volgens Hesiodus

Lot na de nederlaag

Geketend in de Tartaros

Oudste bron

Theogonie van Hesiodus, rond 700 v.Chr.

Twaalf kinderen van hemel en aarde

Titanen zijn in de Griekse mythologie goden, geen monsters of reuzen: de generatie die regeerde voordat de Olympiërs de macht overnamen. Hesiodus somt ze rond 700 v.Chr. in zijn Theogonie op als twaalf kinderen van de hemelgod Ouranos en de aardgodin Gaia: Okeanos, Koios, Krios, Hyperion, Iapetos, Theia, Rheia, Themis, Mnemosyne, Phoibe, Tethys en als jongste Kronos.

Er bestaat meer dan één lijst. De mythenverzamelaar Apollodorus, eeuwen later, noemt grotendeels dezelfde namen, maar zet Dione tussen de dochters waar Hesiodus Theia heeft. Een afwijkende opsomming in een boek of op een site komt dus meestal uit een andere bron. Dat geldt voor veel verhalen in deze afdeling over Griekse cultuur: er is zelden één officiële versie.

Bij Hesiodus is de naam een verwijt. Ouranos noemde zijn kinderen Τιτᾶνες, titanen, omdat ze zich volgens hem hadden uitgestrekt naar een vreselijke daad waarvoor de wraak nog zou komen. Dat is een verklaring binnen het verhaal zelf, geen taalkundig bewijs voor de herkomst van de naam.

Hoe Kronos de macht kreeg en weer verloor

De vreselijke daad die Ouranos bedoelde, was zijn eigen val. Bij Apollodorus zet Gaia de titanen aan tot opstand en geeft ze Kronos een sikkel van adamant; daarmee ontmande hij zijn vader en nam hij de macht over. Daarna regeerden de titanen, met Kronos aan het hoofd.

Kronos was gewaarschuwd dat zijn eigen zoon hem zou verdringen, en slikte daarom elk kind op dat zijn vrouw Rheia baarde: Hestia, Demeter, Hera, Hades en Poseidon. Bij het zesde kind bedroog ze hem. Volgens Hesiodus bracht Gaia haar naar Kreta, waar Zeus in het verborgen opgroeide terwijl Kronos een steen doorslikte. Dat kind werd de oppergod van de Griekse goden op de Olympus en verdreef Kronos, zoals Kronos zijn eigen vader had verdreven.

Tien jaar oorlog tussen Othrys en de Olympus

De oorlog die volgde heet de titanomachie. Hesiodus geeft er een duidelijke plaats aan: de titanen vochten vanaf de berg Othrys in Thessalië, de jonge goden vanaf de Olympus, tien jaar lang zonder beslissing. De doorbraak kwam van bondgenoten die Kronos zelf had opgesloten. Zeus bevrijdde de drie honderdarmigen, Kottos, Briareos en Gyes, gaf hun nectar en ambrozijn om hun kracht terug te krijgen en zette ze in de voorste linie. Bij Apollodorus leveren de cyclopen daarnaast de wapens: donder en bliksem voor Zeus, de drietand voor Poseidon, de onzichtbaarmakende helm voor Hades.

Bij Hesiodus wierpen de honderdarmigen de titanen onder de aarde en boeiden ze in ketenen in de Tartaros, een plek zo diep dat een bronzen aambeeld er negen dagen en nachten naartoe zou vallen; eromheen loopt een bronzen omheining. De honderdarmigen bleven er als bewakers achter. Een verzoening volgt in deze versie niet: de titanen blijven opgesloten en de jonge goden verdelen de wereld onder elkaar.

Atlas, Prometheus en Helios: de tweede generatie

Ook de kinderen van de titanen heten vaak titanen, en juist zij zijn de bekendste namen. Iapetos en Klymene kregen volgens Hesiodus vier zonen: Atlas, Menoitios, de listige Prometheus en de onnadenkende Epimetheus. Atlas draagt sindsdien de hemel op hoofd en armen aan de rand van de aarde; Prometheus werd geketend, met een adelaar die elke dag zijn steeds weer aangroeiende lever at, tot Herakles hem bevrijdde.

Andere takken leverden goden die naast de Olympiërs bleven bestaan. Hyperion en Theia kregen Helios, de zon, Selene, de maan, en Eos, de dageraad. Uit Koios en Phoibe kwam Leto, de moeder van Apollo en Artemis. Het verschil tussen titanen en Olympiërs ging in deze verhalen niet over goed en kwaad, maar over de macht: wie zich tegen Zeus verzette kwam in de Tartaros, wie dat niet deed hield zijn plaats.

De strijd der titanen: de mythe en de films

Wie in het Nederlands zoekt op de strijd der titanen, bedoelt meestal de titanomachie hierboven of de film Clash of the Titans uit 1981, met de remake uit 2010. In die films komen de titanen niet voor. De versie uit 1981 volgt de held Perseus, die het opneemt tegen de Kraken en tegen Medusa, wezens uit andere verhaallijnen. De titel verwijst dus niet naar de mythe.

Als uitdrukking betekent de strijd der titanen inmiddels een treffen tussen twee zwaargewichten. Over de Griekse oorlog zegt dat niets; daarvoor zijn de namen hierboven nodig: Othrys tegenover de Olympus, de honderdarmigen als keerpunt en de Tartaros als uitkomst. Hoe zo'n verhaal een eigen leven gaat leiden, is ook te zien bij Atlantis, het eiland dat Plato bedacht en dat sindsdien echt gezocht wordt.

Veelgestelde vragen