Kronos, de titaan die zijn eigen kinderen inslikte

Soort wezen

Titaan, uit de generatie goden vóór de Olympiërs

Ouders

Ouranos, de hemel, en Gaia, de aarde

Partner

Zijn zus, de titanin Rheia

Kinderen

Hestia, Demeter, Hera, Hades, Poseidon en Zeus

Attribuut

De sikkel waarmee hij zijn vader onttroonde

Romeinse tegenhanger

Saturnus

Spellingvarianten

Grieks Κρόνος (Kronos), Latijn Cronus, ook Cronos

Oudste bronnen

Theogonie en Werken en dagen van Hesiodus, rond 700 v.Chr.

De jongste titaan die zijn vader onttroonde

Kronos is in de Griekse mythologie een titaan: een god uit de generatie die vóór de Olympiërs heerste. Hesiodus noemt hem in de Theogonie de jongste van de twaalf kinderen van Ouranos, de hemel, en Gaia, de aarde, en beschrijft hem als listig en als een zoon die zijn vader haat. Tot de twaalf Olympische goden hoort hij niet; hij is de heerser die zij afzetten.

Ouranos houdt zijn kinderen opgesloten, en Gaia maakt daarom een grote sikkel en vraagt haar zonen om wraak. Alleen Kronos durft het aan. Hij valt zijn vader uit een hinderlaag aan en snijdt hem zijn geslacht af; uit het bloed en uit het weggeworpen deel in de zee ontstaan bij Hesiodus de Erinyen, de Giganten en Aphrodite. Bij Apollodorus is het wapen een sikkel van adamant, hetzelfde ondoordringbaar harde materiaal als de sikkel waarmee Perseus later Medusa onthoofdt. Na die daad neemt Kronos de macht van zijn vader over.

Kronos of Chronos: de titaan en het Griekse woord voor tijd

Twee bijna gelijkluidende Griekse woorden veroorzaken de bekendste vergissing rond deze figuur. De titaan heet Κρόνος, met een k; via het Latijn werd dat Cronus, de vorm die in Engelse teksten staat, en ook Cronos. Dat zijn drie spellingen van dezelfde naam. Het woord χρόνος, chronos, is iets anders: het gewone Griekse woord voor tijd. Daaruit komt chronologie, dat in 1697 via het Frans werd overgenomen, en hetzelfde element zit in chronisch en synchroon. Chronos is daarmee een woord uit de taal en Kronos een figuur uit de mythologie: de vader van Zeus.

De vereenzelviging is wel oud. Cicero schrijft in De natura deorum dat de Grieken de god die de loop van ruimten en tijden beheerst Kronos noemen, wat volgens hem hetzelfde is als chronos, een tijdspanne; het inslikken van de kinderen leest hij als de tijd die verslindt wat hij voortbrengt. Dat is een antieke uitleg van het verhaal, geen taalkundige afleiding. Plato laat Socrates in de Cratylus de naam verklaren uit koros en nous, zoiets als zuiverheid van geest. Een vaststaande etymologie is er niet.

Zes kinderen en een steen in doeken

Met zijn zus Rheia krijgt Kronos zes kinderen: Hestia, Demeter, Hera, Hades, Poseidon en als laatste Zeus. Apollodorus geeft dezelfde reeks, maar noemt Hades daarin Pluto. Gaia en Ouranos hadden Kronos voorspeld dat zijn eigen zoon hem zou onttronen, en daarom slikt hij elk kind direct na de geboorte in, zodat geen ander de koningsmacht onder de goden zou krijgen. Net als Ouranos probeert hij zo te voorkomen dat een van zijn kinderen hem opvolgt.

Bij het zesde kind bevalt Rheia op Kreta, waar Gaia het in een grot op een bosrijke berg verbergt. Aan Kronos geeft ze een grote steen in doeken gewikkeld, die hij inslikt zonder iets te merken; Apollodorus voegt toe dat die steen later in Delphi werd getoond. Zeus groeit op, dwingt zijn vader de vijf anderen uit te spuwen en begint de titanenoorlog.

Die oorlog duurt bij Hesiodus en bij Apollodorus tien jaar en wordt beslist door bondgenoten die Kronos zelf had opgesloten: de cyclopen en de honderdarmigen, door Zeus bevrijd. De verslagen titanen worden onder de aarde geketend, zo diep dat een bronzen aambeeld er volgens Hesiodus negen dagen en nachten over zou vallen. Niet elke titaan kreeg die straf, want Atlas moet sindsdien de hemel omhooghouden.

Zoon van Kronos als argument in de Ilias

In de Ilias is die afkomst een argument. Poseidon protesteert tegen een bevel van Zeus met de redenering dat zij drie broers zijn, uit Kronos en Rheia geboren, en dat elk bij het lot zijn eigen domein kreeg: de zee, de onderwereld en de hemel, met de aarde en de Olympus van hen alle drie. Zoon van Kronos zijn geeft hem in die passage recht op een eigen gebied, en dat zet hij tegenover het bevel van zijn broer. Kinderen van Zeus als Apollo en Artemis zijn daarmee kleinkinderen van de titaan.

Gouden eeuw of Tartaros: twee uitkomsten in de bronnen

Dezelfde dichter die Kronos in Tartaros laat verdwijnen, verbindt zijn naam ook aan het gelukkigste tijdperk dat mensen volgens hem hebben gekend. In Werken en dagen leeft het gouden geslacht in de tijd dat Kronos in de hemel heerste: zonder zorgen en zonder zwaar werk, met een aarde die ongedwongen vrucht gaf, en de dood kwam er als een slaap. In de Theogonie is hij de verslagen heerser, in Werken en dagen de koning van een tijd die voorbij is. Een verdwenen wereld die beter was dan de eigen tijd komt in Griekse verhalen vaker voor, bijvoorbeeld in het verhaal van Atlantis.

Verderop in datzelfde gedicht heerst Kronos over de helden die na Thebe en Troje op de eilanden van de gelukzaligen wonen, omdat de vader van goden en mensen hem uit zijn boeien losmaakte. Over de overlevering van juist deze verzen bestaat twijfel, en daarom staan ze in tekstedities tussen haken. Er liggen zo twee einden naast elkaar: eeuwige gevangenschap onder de aarde, of eerherstel aan de rand van de wereld. De bronnen kiezen daar niet tussen.

Kronia in Athene en Saturnus in Rome

Kronos kwam niet alleen in de gedichten voor, maar ook in het feestjaar van Athene. De stad kende een feest voor hem, de Kronia, op de twaalfde dag van de maand Hekatombaion, die eerder Kronion heette volgens een naslagwerk over Griekse en Romeinse oudheden. Demosthenes gebruikt dat feest in een rechtszaak als tijdsaanduiding: de raad vergaderde die dag niet.

Bij de Romeinen werd hij gelijkgesteld aan Saturnus, en onder die naam is hij nog in het Nederlands terug te vinden. Zaterdag is een vertaling van het Latijnse dies Saturni, de dag van Saturnus, en de planeet Saturnus is volgens NASA genoemd naar de Romeinse god van landbouw en rijkdom, de vader van Jupiter. Van deze god zijn in de Griekse cultuur vooral de verhalen overgeleverd; zijn Romeinse naam zit nog in een dagnaam en in een planeetnaam.

Veelgestelde vragen