De 12 goden van Olympus

Groep

De twaalf Olympische hoofdgoden

Vaste leden

Zeus, Hera, Poseidon, Demeter, Athena, Apollo, Artemis, Ares, Aphrodite, Hephaistos, Hermes

Wisselende twaalfde

Hestia of Dionysos

Buiten de lijst

Hades, heerser over de onderwereld

Oudste spoor van een twaalftal

Altaar van de twaalf goden in Athene, rond 522 v.Chr.

Naam

Olympiërs, naar de berg Olympus in Thessalië

De elf vaste goden en de twaalfde plaats

Wie in de Griekse mythologie de goden van Olympus natelt, komt bijna altijd op dezelfde elf uit: Zeus als oppergod, zijn vrouw Hera, zijn broer Poseidon over de zee, zijn zus Demeter over het graan, en daarnaast Athena, Apollo, Artemis, Ares, Aphrodite, Hephaistos en Hermes. Alleen de twaalfde plaats wisselt: daar staat Hestia, godin van het haardvuur, of Dionysos, god van de wijn en de roes.

Twee lijsten met de 12 goden van Olympus kunnen daardoor verschillen zonder dat een van de twee fout is. De Grieken hielden het aantal op twaalf, maar wie dat twaalftal vulde, hing af van plaats en tijd. De ruimere familie, met titanen en kleinere goden erbij, staat bij de Griekse goden.

Waarom Hades niet meetelt

De bekendste afwezige is Hades. Hij is een volle broer van Zeus en Poseidon en een van de zes kinderen die Rheia aan Kronos baarde, samen met Hestia, Demeter en Hera; zo staat de rij bij Hesiodus in de Theogonie. In een opsomming van de olympus goden komt hij toch bijna nooit voor, omdat hij over de onderwereld heerst en niet op de berg woont.

Homerus legt die scheiding anders. In de Ilias laat hij Poseidon uitleggen hoe de drie broers de wereld door het lot verdeelden: Zeus kreeg de hemel, Poseidon de zee en Hades het duister, terwijl de aarde en de hoge Olympus van hen alle drie samen bleven. Formeel deelt Hades de Olympus dus wel. Dat hij in de lijsten ontbreekt, komt uit de eredienst: de goden van boven en die van de onderwereld kregen andere offers.

Waar komt het getal twaalf vandaan?

Noch Homerus noch Hesiodus noemt ergens een groep van twaalf. De oudste sporen van een twaalftal zijn een stuk jonger. Thucydides schrijft dat de archont Pisistratus, kleinzoon van de tiran met dezelfde naam, rond 522 v.Chr. in Athene een altaar voor de twaalf goden liet oprichten. In de Homerische hymne aan Hermes, van ongeveer dezelfde tijd, verdeelt Hermes zijn geroosterde vlees in twaalf porties, en rond 480 v.Chr. bezingt Pindarus de twaalf heersende goden bij Olympia. Het getal komt dus uit de late zesde eeuw v.Chr. en uit de godenverering, niet uit de oudste verhalen.

Daarom schuift ook de samenstelling. Een stad die zo'n altaar oprichtte, koos goden die daar iets betekenden. In lokale twaalftallen staan dus namen die het standaardlijstje mist, en op plaatsen waar Dionysos een eigen plaats kreeg, valt Hestia weg. Over hoe stad, heiligdom en godenverering in elkaar grepen, lees je meer bij het oude Griekenland.

Wie bij wie hoort: broers, zussen en kinderen

De namen zelf zeggen nog niets over de verhoudingen, en die verhoudingen helpen je bij het lezen van de mythen. De oudste laag zijn de kinderen van de titaan Kronos: Zeus, Poseidon, Hera, Demeter en Hestia, met Hades als zesde. Daarboven staat de generatie van de titanen, waartoe ook Atlas hoort, die na de machtsstrijd de hemel moest torsen. De jongere laag zijn kinderen van Zeus: Athena, Apollo, Artemis, Ares, Hephaistos, Hermes en Dionysos.

Aphrodite past in geen van die twee lagen, want over haar geboorte vertellen de bronnen verschillende dingen. Dat gebeurt vaker: de mythen vormen geen sluitend systeem, maar verhalen die elkaar soms tegenspreken, zoals ook bij Medusa en Pegasus. Kom je een lijst van de goden olympus met dertien namen tegen, dan staan daar twee tradities naast elkaar.

Veelgestelde vragen