Aphrodite, de Griekse godin van de liefde

Domein

Liefde, schoonheid, seksueel verlangen en voortplanting

Afkomst

Uit het zeeschuim zonder moeder (Hesiodus) of dochter van Zeus en Dione (Homerus)

Echtgenoot

Hephaistos, de smid en vuurgod

Bekendste minnaar

Ares, de god van de oorlog

Kinderen

Aeneas bij Anchises; Phobos, Deimos en Harmonia bij Ares

Attributen

Duif, roos, myrte, appel, spiegel, schelp en de geborduurde gordel

Vaste bijnamen

Kypris (de Cypriotische), Kythereia, Ourania, Pandemos, Areia (de krijgshaftige)

Romeinse naam

Venus

Nederlandse spelling

Afrodite komt ook voor; puzzelwoordenboeken gebruiken die vorm

Oudste bronnen

Homerus en Hesiodus, achtste tot zevende eeuw v.Chr.

Wie Aphrodite is en waar zij over gaat

Binnen de Griekse mythologie hoort Aphrodite bij de twaalf Olympische goden, en zij heeft in de verhalen geen wapen en geen ambacht: haar macht werkt via begeerte. In het Grieks heet zij Ἀφροδίτη.

Voor de Grieken was zij geen godin van de romantiek. De vijfde Homerische hymne, die helemaal aan haar gewijd is, begint met de omvang van haar macht: zij wekt verlangen in de goden, in sterfelijke mensen, in de vogels in de lucht en in de dieren op het land en in de zee. Drie godinnen blijven buiten haar bereik, zegt diezelfde hymne: Athena, Artemis en Hestia. Alle andere goden, mensen en dieren vallen volgens diezelfde hymne wel onder haar invloed.

Waar de naam Aphrodite vandaan komt

Hesiodus geeft de bekendste verklaring: zij heet Aphrodite omdat zij groeide in aphros, het Griekse woord voor schuim. Dat is een woordspeling van de dichter zelf, geen taalkundige afleiding. Moderne etymologen verwerpen haar en houden het op een naam die van buiten het Grieks komt, mogelijk via het Fenicisch van Cyprus en verwant aan de Oosterse godin Astarte of Ishtar. Zeker is die herkomst niet; wat de etymologen wel vaststellen, is dat de naam zich niet uit het Grieks laat verklaren.

In het Nederlands komt ook de spelling Afrodite voor, zonder h. Die vorm is geen fout: puzzelwoordenboeken geven bij de omschrijving Griekse godin van de liefde juist Afrodite als antwoord van acht letters. Op deze pagina houden we het bij Aphrodite.

Twee geboorteverhalen: uit het zeeschuim of dochter van Zeus

Wie zoekt wie de ouders van Aphrodite waren, vindt twee antwoorden die elkaar uitsluiten. De mythe van Aphrodite heeft in de oudste bronnen twee verschillende beginpunten. Bij Hesiodus heeft zij geen moeder: in de Theogonie snijdt Kronos de geslachtsdelen van zijn vader Ouranos af en gooit ze in de zee, waar wit schuim om het vlees ontstaat en daarin een meisje opgroeit. Zij komt eerst bij Kythira aan en daarna bij Cyprus, en stapt daar als godin aan land. Eros en Himeros, Liefde en Verlangen, lopen vanaf dat moment met haar mee. Kronos is een titaan, net als Atlas; in deze versie hoort Aphrodite tot de generatie vóór de Olympische goden.

Bij Homerus staat dat verhaal niet. In de Ilias is zij de dochter van Zeus en van de godin Dione, en die afkomst speelt verderop in het gedicht ook een rol. Wanneer de Griekse held Diomedes haar aan de hand verwondt terwijl zij haar zoon Aeneas van het slagveld draagt, vlucht zij naar de knieën van haar moeder Dione op de Olympus, die haar troost met de opsomming van andere goden die door mensenhanden hebben geleden.

Dat zowel Cyprus als Kythira als haar geboorteplaats geldt, komt al uit de oudste bron: Hesiodus noemt de twee eilanden in één adem. Daar komen ook haar bijnamen Kypris, de Cypriotische, en Kythereia vandaan.

Bron: Hesiodus, Theogonie 173-206, Perseus Digital Library

Haar man, haar minnaar en het net van Hephaistos

Aphrodite is getrouwd met Hephaistos, de smid en vuurgod, en haar bekendste minnaar is Ares, de god van de oorlog. Die twee worden vaak door elkaar gehaald. Wie in een kruiswoordpuzzel de minnaar van Aphrodite in vier letters zoekt, moet Ares invullen en niet haar man; Nederlandse puzzelwoordenboeken geven bij die omschrijving precies dat ene antwoord.

Het verhaal van Ares en Aphrodite staat in het achtste boek van de Odyssee, waar de zanger Demodocus het aan het hof van de Phaiaken voordraagt. De zonnegod Helios ziet de twee samen in het bed van Hephaistos en vertelt het hem. Hephaistos smeedt daarop boeien die niemand kan verbreken, hangt ze zo fijn als spinnenwebben om zijn bed en doet alsof hij naar Lemnos vertrekt. Ligt het paar erin, dan roept hij de goden erbij, en in de deuropening ontstaat onbedaarlijk gelach. Apollo vraagt Hermes of hij zo naast Aphrodite zou willen liggen; Hermes antwoordt dat hij er driemaal zoveel boeien voor zou verdragen.

De scène is grappig bedoeld. De goden lachen om de list van de bedrogen man en niet om het overspel, en van straf voor Aphrodite is in dit verhaal geen sprake. In latere bronnen verdwijnt Hephaistos uit het beeld en geldt Ares als haar vaste partner. Samen krijgen zij Harmonia en Phobos en Deimos, Angst en Paniek, die hun vader op het slagveld begeleiden.

Wanneer Aphrodite zelf verliefd werd

Aphrodite maakt in de verhalen vooral anderen verliefd; twee keer wordt zij het zelf. De vijfde Homerische hymne laat Zeus daar met opzet voor zorgen: hij wekt in haar het verlangen naar een sterfelijke man, zodat zij niet langer kan opscheppen dat zij goden aan mensen koppelt terwijl zij daar zelf buiten blijft. Die man is Anchises, een Trojaanse prins die zijn vee hoedt op de berg Ida. Zij verschijnt aan hem als een sterfelijk meisje, een dochter van koning Otreus van Phrygië, en zegt pas daarna wie zij werkelijk is. Hun zoon zal Aeneas heten en over de Trojanen heersen; bergnimfen voeden hem op tot zijn vijfde jaar. Haar laatste woorden in de hymne gaan over schaamte: onder de goden kan zij dit nooit meer goedpraten.

Het tweede verhaal is dat van Adonis, en daar zijn de bronnen minder eenduidig. Apollodorus vat samen wat hij bij de dichter Panyasis vond: Smyrna wordt door toedoen van Aphrodite verliefd op haar eigen vader en wordt uit mededogen in de mirreboom veranderd, waaruit tien maanden later Adonis wordt geboren. Aphrodite verbergt het kind in een kist en geeft die aan Persephone, die hem niet meer wil teruggeven. Zeus verdeelt daarop het jaar in drie delen: één voor Adonis zelf, één voor Persephone en één voor Aphrodite. Adonis sterft als jongen op jacht, gedood door een wild zwijn. In het ene bericht bij Apollodorus komt dat door de woede van Artemis, in het andere staat er niets meer dan het zwijn.

De gordel van Aphrodite en de appel voor de mooiste

In twee verhalen is te zien wat haar macht in de praktijk betekent. Het eerste staat in het veertiende boek van de Ilias. Hera wil Zeus in slaap krijgen en vraagt Aphrodite om liefde en verlangen te leen, met het voorwendsel dat zij Oceanus en Tethys wil verzoenen. Aphrodite maakt de geborduurde band los die zij op haar borst draagt, de kestos himas, en geeft hem mee: daarin zit liefde, daarin zit verlangen, daarin zit de verleiding die zelfs verstandigen hun verstand doet verliezen. De list lukt en Zeus valt in slaap.

Het tweede begint op de bruiloft van Peleus en Thetis. Eris, de godin van de twist, is niet uitgenodigd en gooit een gouden appel met het opschrift καλλίστῃ, voor de mooiste, tussen de gasten. Hera, Athena en Aphrodite eisen hem allemaal op, en de Trojaanse prins Paris moet kiezen. Hera biedt hem koningschap, Athena wijsheid en krijgskunst, Aphrodite de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Hij kiest Aphrodite, en daar begint de oorlog om Troje. De Ilias zinspeelt er in het vierentwintigste boek alleen op; de uitgewerkte versie stond in de Kypria, een epos uit dezelfde cyclus dat verloren is.

Ook in de oorlog zelf grijpt zij in. In het derde boek van de Ilias haalt zij Paris uit zijn tweegevecht met Menelaos door de kinband van zijn helm te laten breken, en zet hem in zijn eigen slaapkamer neer. Daarna haalt zij Helena op, vermomd als een oude wolkaardster. Als Helena weigert mee te gaan, dreigt de godin haar te laten vallen en haat te wekken tussen Trojanen en Grieken. Helena loopt zwijgend mee.

Kenmerken en attributen: waaraan je Aphrodite herkent

Griekse goden en monsters zijn in beeldhouwkunst en op vaatwerk aan vaste kenmerken te herkennen: Medusa aan het slangenhaar, het gevleugelde paard Pegasus aan zijn vleugels. Bij Aphrodite is dat lastiger, want zij draagt geen wapen en geen werktuig. Haar kenmerken zitten in wat er naast haar staat en in haar houding.

Bron: Wikipedia: Aphrodite, paragraaf symbolen

De opstijgende godin en de Venus van Milo

Die houding heeft een eigen naam. Anadyomene, de opstijgende, heet zij wanneer zij uit de zee omhoogkomt, en dat beeldtype ligt onder de bekendste latere schilderijen en sculpturen van Venus. Bij het beroemdste beeld is de toeschrijving zelf onzeker. De Venus van Milo werd op 8 april 1820 op het eiland Milos gevonden, is ruim twee meter hoog en wordt rond 160 tot 110 v.Chr. gedateerd; sinds 1821 staat zij in het Louvre. Dat zij Aphrodite voorstelt, is het gangbare antwoord, maar het staat niet vast: de armen ontbreken, de inscripties die bij de vondst lagen zijn verdwenen, en ook Amphitrite of een muze is voorgesteld.

De gewapende Aphrodite van Sparta en de cultus op Cyprus

In de verering komt zij deels anders naar voren dan in de verhalen. Haar oudste en belangrijkste heiligdom in de Griekse wereld lag bij Palaipaphos op Cyprus, waar geen tempelbeeld stond maar een kegelvormige steen op een altaar in de open lucht. Als Euploia, zij van de goede vaart, werd zij door zeevarenden aangeroepen.

In Sparta gaat dat nog een stap verder. Pausanias beschrijft daar twee tempels voor Aphrodite Areia, de krijgshaftige, en noemt cultusbeelden op Kythira, in Sparta en in Korinthe waarop zij wapens draagt; op Cyprus komt zij ook als Aphrodite Encheios met een speer voor. De bijnaam Areia is afgeleid van Ares, dezelfde god die in de Odyssee haar minnaar is. In die cultus staat zij niet tegenover de oorlogsgod maar naast hem.

Een ander paar bijnamen leverde een filosofische discussie op. Ourania betekent hemels, Pandemos van heel het volk. In Plato's Symposium gebruikt een van de gasten die twee cultusnamen om twee Aphrodites en twee soorten liefde te onderscheiden, de een verhevener dan de ander. Of de Grieken dat onderscheid zelf zo maakten, is omstreden: onderzoekers wijzen erop dat Plato hier bestaande namen naar zijn eigen betoog vormt, en dat Ourania in Korinthe juist bij de hetairen hoorde. Ook het verhaal over Atlantis komt alleen bij Plato voor.

Aphrodite na de oudheid: Venus, afrodisiacum en bedrijfsnamen

De Romeinen stelden Aphrodite gelijk met Venus, bij hen oorspronkelijk een godin van de vruchtbaarheid van het land. Volgens Livius kreeg die gelijkstelling in de derde eeuw v.Chr. vorm met de invoer van de cultus van Venus Erycina van de berg Eryx op Sicilië. In Rome kreeg zij daarnaast een rol die zij in Griekenland niet had: omdat Aeneas, haar zoon bij Anchises, in Rome als stamvader gold, werd Venus Genetrix de moeder van het hele Romeinse volk, en Caesar en de keizers na hem onderbouwden daarmee hun eigen afkomst.

Haar naam zit ook in Nederlandse woorden waarin je de godin niet meer herkent. Een afrodisiacum is een middel dat verlangen moet wekken, via het Griekse aphrodisiakos. Een hermafrodiet is genoemd naar Hermaphroditos, het kind van Hermes en Aphrodite. Hoe zulke woorden uit de oudheid in onze taal belandden, hoort bij de Griekse cultuur als geheel.

Niet elke zoekvraag op haar naam gaat over mythologie. Wie Aphrodite Enschede of Aphrodite Beek en Donk intypt, zoekt een plaatselijk bedrijf dat de naam van de godin heeft overgenomen en geen Grieks heiligdom. De Griekse Wiki beschrijft Griekenland en Cyprus, geen Nederlandse ondernemingen, en die adressen vind je hier dan ook niet.

Veelgestelde vragen