Plato: uitspraken met vindplaats, en wat niet van hem is

Leefde

Ongeveer 428 of 427 tot 348 of 347 voor Christus

Leeftijd

Ongeveer tachtig jaar

Stad

Athene

Familie

Zoon van Ariston en Perictione, uit een welgestelde, politiek actieve familie

Broers en zus

Glaucon, Adeimantos en Potone

Leraar

Socrates, die zelf niets opschreef

School

De Academie in Athene

Bekendste leerling

Aristoteles, die tot Plato's dood aan de Academie bleef

Eigen stem

Komt in geen enkele dialoog voor; Plato spreekt nooit rechtstreeks

Waarom Plato nooit zelf aan het woord is

Plato is een van de meest geciteerde namen uit de Griekse geschiedenis, en tegelijk een van de moeilijkste om te citeren. Hij schreef bijna alles in dialoogvorm, en in geen van die dialogen spreekt hij in zijn eigen naam. De argumenten komen uit de mond van personages, vaak uit die van zijn leraar Socrates. Wat Plato er zelf van vond, moet je uit de opbouw van het gesprek opmaken.

Een citaat uit zijn werk is daarom niet hetzelfde als een uitspraak van hem. "Plato zegt dat de filosofen moeten regeren" is te kort door de bocht: in boek vijf van de Staat laat hij Socrates dat voorstellen aan gesprekspartners die er tegenin gaan. Plato kwam uit een welgestelde Atheense familie en richtte na reizen in het buitenland de Academie op, in de stad van de stadsgodin Athena; Aristoteles was daar zijn leerling. Hij hoort bij de drie bekendste Griekse filosofen, en van hen is zijn werk het best bewaard.

Drie uitspraken die wel in de dialogen staan

Citaten uit Plato zijn wel na te lopen, want zijn tekst wordt met vaste vindplaatsen aangeduid: de Stephanus-nummering, zoals 377a. Elke vertaling verwijst daarnaar, dus een quote met zo'n nummer kun je zelf controleren. Drie voorbeelden, met de spreker erbij:

• "Het begin is het belangrijkste deel van het werk" (Staat 377a). Socrates zegt dit over de opvoeding van kinderen, niet over projecten of goede voornemens.
• "Verwondering is het gevoel van een filosoof" (Theaetetus 155d). Socrates zegt het tegen een jonge wiskundeleerling die van zijn eigen verbijstering in de war raakt.
• "Een leven zonder onderzoek is voor een mens niet waard geleefd te worden" (Apologie 38a). Hier spreekt Socrates voor zijn rechters, in Plato's weergave van het proces.

In dezelfde Staat laat Plato Socrates de dichters uit de ideale stad verbannen, met Homerus als belangrijkste doelwit: zijn verhalen over ruziënde en liegende goden zijn volgens het betoog slecht lesmateriaal. Lees de uitspraken dus in hun verband, want ze maken deel uit van een betoog.

Vier quotes van Plato die van iemand anders komen

Een groot deel van wat als quotes van Plato rondgaat, is in zijn werk niet te vinden. Vier die vaak terugkomen, met de schrijver die ze werkelijk opschreef:

• "Only the dead have seen the end of war" is van George Santayana, uit Soliloquies in England (1922). Generaal MacArthur schreef hem aan Plato toe, en zo kwam hij op oorlogsmonumenten onder de verkeerde naam.
• "Wees vriendelijk, want iedereen die je ontmoet vecht een zware strijd" is van de Schotse predikant Ian Maclaren, uit 1897.
• "Muziek is een morele wet" komt uit The Pleasures of Life van John Lubbock (1889).
• "Je leert iemand beter kennen door een uur met hem te spelen dan door een jaar met hem te praten" komt uit een Engels adviesboekje voor jonge heren.

Een uitspraak zonder dialoognaam en vindplaats is dus niet na te lopen; zoek bij zo'n quote eerst de vindplaats op. Bij Socrates gaat het net zo met "ik weet dat ik niets weet", dat in die vorm in geen antieke tekst staat.

Geboortedatum en leeftijd van Plato

Een exacte geboortedatum van Plato bestaat niet. De gangbare schatting is 428 of 427 voor Christus, maar antieke berichten noemen ook 431, 430 en 429, en naslagwerken kiezen verschillend. De sterfdatum staat vaster: 348 of 347 voor Christus, toen Aristoteles aan de Academie studeerde. Zijn leeftijd komt daarmee op ongeveer tachtig jaar, waarbij de onzekerheid vooral in het geboortejaar zit.

Dat komt doordat Griekse geboortejaren vaak zijn teruggerekend uit de leeftijd die een latere auteur iemand bij een bepaald voorval toekent. Plato werd geboren tijdens de oorlog tussen Athene en Sparta, die in 404 voor Christus met een Atheense nederlaag eindigde, toen hij in de twintig was. Hij maakte dus als jonge man mee dat Athene zijn machtspositie in het oude Griekenland verloor.

Veelgestelde vragen