Op deze pagina
- Opstand vooraf
- Ionische opstand, 499 tot 493 voor Christus
- Eerste invasie
- 492 tot 490 voor Christus, onder Darius I
- Tweede invasie
- 480 tot 479 voor Christus, onder Xerxes I
- Beslissende zeeslag
- Salamis, najaar 480 voor Christus
- Beslissende veldslag
- Plataea, 479 voor Christus
- Belangrijkste bron
- de Historiën van Herodotus, ruim een generatie later
- Nasleep
- Delisch-Attische Zeebond vanaf 478, vrede rond 449 voor Christus
Twee invasies, en wat eraan voorafging
Marathon, Thermopylae en Salamis worden vaak in één adem genoemd, maar ze horen niet bij dezelfde veldtocht. Het gaat om twee invasies met tien jaar ertussen, en de Griekse steden vochten er in een andere samenstelling. Daarom gaat het in de geschiedenis van Griekenland over Perzische oorlogen, in het meervoud.
De aanleiding ligt nog eerder. Tussen 499 en 493 voor Christus kwamen de Griekse steden aan de kust van Klein-Azië in opstand tegen Perzië. Athene en Eretria stuurden hulp en hielpen Sardis in brand zetten, de zetel van de Perzische landvoogd. De opstand werd neergeslagen, maar de Perzische koning rekende die steun de twee steden later aan. De honderden zelfstandige stadstaten van het oude Griekenland hadden geen gezamenlijk leger, dus stond hij niet tegenover één tegenstander.
Marathon, 490 voor Christus: Athene vrijwel alleen
De eerste invasie was een strafexpeditie over zee. Een vloot onder Datis en Artaphernes voer langs de Cycladen, verwoestte Eretria op Euboea en landde op de vlakte van Marathon in het noordoosten van Attica, open terrein waar de Perzische ruiterij kon manoeuvreren. Het Atheense leger onder Miltiades viel aan en won. Sparta kwam te laat: de Spartanen waren gebonden aan een religieus feest en arriveerden na de slag.
Marathon was dus een Atheense overwinning en geen Griekse. Athene kon zich voortaan beroepen op een slag die het zonder bondgenoten had gewonnen. De tien jaar daarna gebruikte de stad om een oorlogsvloot te bouwen, en Perzië om een veel grotere invasie voor te bereiden.
De invasie van Xerxes in 480 en 479 voor Christus
In 480 voor Christus trok Xerxes I met leger en vloot langs de kust naar het zuiden. Bij de bergpas van Thermopylae hielden Griekse troepen onder de Spartaanse koning Leonidas hem drie dagen op, terwijl de vloten bij Artemisium onbeslist tegenover elkaar bleven liggen. De pas viel, Attica werd opgegeven en Athene werd ingenomen. Sparta in de oudheid leidde de landoorlog en Athene de zeeoorlog; dat bepaalde ook waar er werd gevochten.
In de smalle straat tussen het vasteland en het eiland Salamis kon de grotere Perzische vloot haar overmacht niet gebruiken, en ze leed er zware verliezen. Xerxes keerde terug naar Azië en liet een leger achter. Dat leger verloor in 479 bij Plataea in Boeotië van een Grieks bondgenootschap, en in hetzelfde jaar werd de Perzische vloot bij Mycale in Klein-Azië verslagen. Daarmee was de invasie voorbij. Uit het verbond dat overbleef, vanaf 478 voor Christus de Delisch-Attische Zeebond, groeide het Atheense rijk; de gevechten liepen met tussenpozen door tot rond 449 voor Christus. Anderhalve eeuw later veroverde Alexander de Grote Perzië zelf.
Wat we weten komt van Herodotus
Bijna alles wat we over deze oorlogen weten, komt uit de Historiën van Herodotus. Hij schreef ruim een generatie later, en er is geen Perzisch verslag om naast het zijne te leggen. Dat heeft twee gevolgen. De aantallen zijn onzeker: zijn miljoenen Perzische soldaten worden door moderne historici verworpen, en de schattingen die daarvoor in de plaats komen lopen voor leger en vloot ver uiteen. En de oorlog wordt verteld door de winnende kant, met de nadruk op Griekse moed en Perzische overmoed.
Daarmee is Herodotus niet onbruikbaar. De jaartallen en de uitkomsten zijn beter onderbouwd dan de aantallen en de anekdotes. Bij de epen die aan Homerus worden toegeschreven geldt iets vergelijkbaars: verhaal en gebeurtenis zijn niet hetzelfde.
Veelgestelde vragen
Hoeveel soldaten had Xerxes echt?
Dat weet niemand precies. Herodotus komt op enkele miljoenen, een aantal dat geen enkele historicus nog aanhoudt: zo'n leger was onderweg niet van water en voedsel te voorzien. Moderne schattingen voor de landmacht liggen eerder rond de tweehonderdduizend man, en ook dat cijfer is een reconstructie. Over de vloot bestaat dezelfde onenigheid: antieke bronnen noemen 1.207 schepen, terwijl een deel van de onderzoekers op ongeveer zeshonderd oorlogsschepen uitkomt. Zeker is wel dat de Perzische macht in 480 veel groter was dan in 490.
Komt de marathonloop uit deze oorlog?
De naam wel, het verhaal niet. De loper die vanaf Marathon naar Athene rende, de overwinning meldde en ter plekke stierf, komt in de oudste verslagen niet voor. Daarin staan twee andere tochten: een hardloper die voor de slag naar Sparta werd gestuurd om hulp te vragen, over een veel langere afstand, en de snelle mars van het Atheense leger zelf terug naar de stad om de Perzische vloot voor te zijn. Uit die twee is later één verhaal gemaakt, en de moderne wedstrijdafstand kreeg er bij de eerste Olympische Spelen van 1896 zijn naam van.
Bronnen
- Greco-Persian Wars, Engelse Wikipedia · Fasering en jaartallen: Ionische opstand 499 tot 493, eerste invasie 492 tot 490, tweede invasie 480 tot 479, Zeebond vanaf 477, vrede rond 449; ook de afwijzing van de troepenaantallen van Herodotus en de spreiding in de moderne schattingen · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Persian Wars, World History Encyclopedia · De aanval op Sardis als aanleiding, het verloop van de veldtochten van 490 en 480 en de oprichting van de Delisch-Attische Zeebond · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Battle of Marathon, Livius.org · Miltiades tegenover Datis en Artaphernes, de vlakte als ruiterterrein, en de marathonloop als late samenvoeging van de tocht naar Sparta en de mars terug naar Athene · geraadpleegd 4 oktober 2026
- Battle of Salamis, Livius.org · De zeeslag in de straat van Salamis in het najaar van 480 en de reden dat de engte de Perzische overmacht uitschakelde · geraadpleegd 4 oktober 2026