Nimfen: godinnen van een bron, een boom of een berg

Griekse woord

nymphe, dat jonge vrouw of bruid betekent

Soort wezen

Vrouwelijke natuurgod, gebonden aan één plek

Bergnimfen

Oreaden, van het Griekse oros voor berg

Waternimfen

Najaden bij bronnen, beken en meren

Boomnimfen

Dryaden, en hamadryaden die met hun boom sterven

Zeenimfen

Nereïden, vijftig dochters van Nereus en Doris

Vaste gezelschap

De jachtgodin Artemis

Oudste bronnen

Hesiodus en Homerus, achtste tot zevende eeuw v.Chr.

Wat zijn nimfen?

Nimfen zijn vrouwelijke natuurgoden uit de Griekse mythologie. Hun belangrijkste kenmerk is dat ze bij één plek horen: deze bron, die eik, die bergkam, dat stuk kust. Een nimf bestiert geen heel domein zoals de zee of de oorlog. Daardoor staan ze tussen de mensen en de Griekse goden in: ze krijgen offers en ze grijpen in verhalen in, en toch zijn ze zo plaatselijk dat een herder ze kon aanwijzen.

Het Griekse woord νύμφη (nymphe) betekent jonge vrouw of bruid en verwijst niet vanzelf naar een godheid. Ook daarom noemen de bronnen zelden aantallen: nimfen komen in groepen voor, vaak zonder naam. Bij Homerus roept Zeus in het twintigste boek van de Ilias de goden bijeen, en dan ontbreekt geen rivier en geen nimf van de bosjes, de bronnen en de grasvelden. Het gaat daar om een menigte.

Op één punt verschillen ze duidelijk van de Olympische goden: nimfen zijn niet onsterfelijk. Ze leven heel lang, maar hun leven heeft een einde, en bij sommige soorten hangt dat einde af van een boom of een bron.

Oreaden, de nimfen van de bergen

De Griekse nimfen die de bergen beschermen heten oreaden, naar het Griekse ὄρος (oros), berg. Ze zijn er vanaf het begin van de mythologie: in de Theogonie van Hesiodus brengt de aardgodin Gaia de bergen voort als woonplaats van de godinnen die in de bergdalen leven. Berg en nimf ontstaan in dezelfde regel. Een oreade woont niet op een berg, ze hoort bij die berg, zoals een bron bij een bergflank hoort.

De duidelijkste beschrijving staat in de vijfde Homerische hymne, aan Aphrodite. De bergnimfen die de pasgeboren Aeneas zullen opvoeden horen daar niet bij de mensen en niet bij de onsterfelijken: ze eten godenvoedsel, ze dansen met de goden mee en ze leven lang. Bij hun geboorte komen pijnbomen of hoge eiken met hen uit de aarde op. Sterft een nimf, dan verdort die boom en verdwijnen boom en nimf samen uit het zonlicht.

Bergnimfen horen ook bij de jacht, en daarmee bij Artemis. In de Odyssee trekt zij over de kammen van de Taygetos en de Erymanthos achter zwijnen en herten aan, samen met de nimfen, dochters van Zeus, die er net iets kleiner uitzien dan zij. Voor wie in de bergen van zijn dieren leefde, waren dit de godheden van het terrein waar hij werkte.

Water, bomen en zee: de groepen op een rij

Omdat een nimf bij een plek hoort, zijn de soorten naar die plek genoemd. De namen klinken ingewikkeld, maar je kunt het landschapswoord erin terugvinden. De tabel zet de groepen bij elkaar die je het vaakst tegenkomt.

Twee groepen zijn vooral bekend om hun afkomst. De nereïden zijn de vijftig dochters van de oude zeegod Nereus en Doris, de okeaniden de dochters van de wereldstroom Okeanos. Ook de Pleiaden, de zeven dochters van de titaan Atlas, worden als nimfen beschreven voordat ze aan de sterrenhemel belanden. Een gorgo als Medusa hoort niet bij de nimfen: in de bronnen zijn monsters en nimfen verschillende categorieën.

Offers in de Korykische grot op de Parnassos

Voor nimfen werd echt geofferd, en de archeologie laat zien door wie. Op de zuidflank van de Parnassos, op ongeveer 1.250 meter hoogte boven Delphi, ligt de Korykische grot. Die was gewijd aan de herdersgod Pan en aan de Korykische nimfen; Griekse schrijvers als Pausanias en Strabo beschrijven hem, en tijdens de Perzische oorlogen diende hij als schuilplaats.

Bij de opgraving van de Franse archeoloog Pierre Amandry, vanaf 1969, kwamen er ruim twintigduizend astragali uit, de voetbeentjes van schapen en geiten die als spel- en orakelstenen werden gebruikt. Daarbij lagen bronzen beeldjes, aardewerk en fluitjes. Die vondsten passen bij herders, geitenhoeders en jagers die de hooggelegen weiden gebruikten. Op loopafstand van het orakel van Delphi hadden zij hun eigen heiligdom, gewijd aan de nimfen.

Veelgestelde vragen