Griekse bergthee

Plant

Sideritis, lippenbloemenfamilie (Lamiaceae)

Gebruikt deel

Gedroogde bloeiende bovengrondse takken

Grieks

τσάι του βουνού (tsai tou vounou), thee van de berg

Vier erkende soorten

S. scardica, S. clandestina, S. raeseri, S. syriaca

Moment

Na het eten of bij verkoudheid, warm of koud

Welke plant is Griekse bergthee?

Wie Griekse bergthee koopt, koopt geen thee maar een kruidenaftreksel. De plant heet sideritis en hoort bij de lippenbloemenfamilie, dezelfde familie als oregano, salie en munt; het zijn dus verwanten van de kruiden uit de Griekse keuken. Je zet het van de gedroogde bloeiende takken, met steel en bloempluim, en niet van losse blaadjes. Daarom zitten er in de zakjes op de schappen met Griekse producten hele stengels in plaats van fijn gruis.

Sideritis is geen enkele soort. Het geslacht heeft zijn zwaartepunt in het oostelijke Middellandse Zeegebied, van Italië over de Balkan tot Klein-Azië, en veel soorten komen alleen in één bergmassief voor. In Griekenland gaan vijf soorten door voor bergthee: Sideritis euboea, S. perfoliata, S. raeseri, S. scardica en S. syriaca. De Europese kruidengeneesmiddelencommissie van het EMA bundelt er vier onder de naam bergthee: Sideritis scardica, S. clandestina, S. raeseri en S. syriaca. Twee pakjes met hetzelfde etiket kunnen dus van verschillende plantensoorten komen, zonder dat er iets mis is. De naam sideritis gaat terug op het Griekse woord voor ijzer, sidiros; in de oudheid werd de plant gebruikt bij wonden van ijzeren wapens.

Malotira en andere streeknamen

Omdat elke berg zijn eigen soort heeft, heeft bergthee per streek een eigen naam. Op Kreta is het malotira, Sideritis syriaca. Die soort komt ondanks haar naam alleen op het eiland voor, vooral in de Witte Bergen, op 800 tot 2.000 meter hoogte en vaak in rotsspleten met nauwelijks aarde. De naam malotira wordt meestal verklaard uit het Italiaanse male en tirare, ziekte wegtrekken, uit de Venetiaanse tijd; zeker is dat niet. Ten noorden van Kreta gaat de rij namen verder: mursalthee in Bulgarije, sharplaninski chai in Noord-Macedonië en caj mali in Albanië.

Bergthee groeit niet alleen wild. Een Grieks onderzoek naar de etherische oliën van drie geteelde soorten gebruikte aanplant op de Olympus, de Mainalo en de Othrys en bij Kastoria en Elassona, en voor de Kretense soort percelen bij Anopoli in Sfakia en op de Omalosvlakte. In datzelfde onderzoek verschilde de samenstelling sterk per herkomst: van negen monsters hadden maar zeven bestanddelen gemeen, en bij twee monsters van dezelfde soort was zelfs de hoofdcomponent niet dezelfde. Het verschil in smaak tussen pakjes komt dus niet alleen van de versheid. Wilde malotira is op Kreta inmiddels schaars door te intensief plukken en overbeweiding; geteelde thee is daarom een goede keuze. Droog kruid in een gesloten zak kan weinig gebeuren, wat het geschikt maakt als souvenir om mee te nemen.

Wat het EMA over bergthee zegt

Over bergthee doen grote beloftes de ronde, van botontkalking tot geheugen. De officiële Europese tekst blijft daar ver bij vandaan. In de EU-monografie van 2 februari 2016 staat het gedroogde bovengrondse kruid erkend als traditioneel kruidengeneesmiddel voor twee toepassingen: verlichting van hoest bij verkoudheid en van lichte maag- en darmklachten. Dat is de categorie traditioneel gebruik, dus gebaseerd op langdurige toepassing en niet op klinisch bewijs van werkzaamheid. Dezelfde tekst raadt gebruik onder 18 jaar af, en ook tijdens zwangerschap en het geven van borstvoeding, omdat er te weinig gegevens zijn. Wie overgevoelig is voor lippenbloemigen moet het laten staan.

Als drank na het eten is bergthee onomstreden. Wat verder gaat dan de toezichthouder erkent, is de gezondheidsclaim op de verpakking. Bij hoest die langer dan een week duurt of maagklachten die langer dan twee weken duren, verwijst de monografie naar een arts.

Hoe zet je Griekse bergthee?

De hoeveelheid uit de EU-monografie is een bruikbaar uitgangspunt voor de keuken: 2 tot 4 gram gebroken kruid op 150 tot 200 milliliter water, twee tot drie keer per dag, met een maximum van 12 gram per dag. In de praktijk is dat ongeveer één stengel met bloempluim per kop, gebroken zodat hij in de pot past. Traditioneel gaat het kruid in kokend water en trekt het een paar minuten. In Griekenland wordt het warm of koud gedronken en meestal gezoet, met suiker of met thijmhoning uit de bergen. Op Kreta komt het vaak gemengd voor, met Kretense marjolein, diktamos en soms een stukje kaneel, en het staat er bij het ontbijt naast kaas en paximadi.

Bij het kopen let je op twee dingen. Zitten er bloeiende toppen in of alleen kale stelen, want de bloem geeft de meeste geur. En staat de soort op het etiket, zodat je een volgend pakje kunt vergelijken. Bergthee hoort in dezelfde voorraadkast als het andere dat je meeneemt uit de Griekse eet- en drinkcultuur, naast olijfolie met een aangegeven streek. Bewaar het droog en donker in een gesloten zak; de geur verdwijnt eerder dan dat het kruid bederft.

Veelgestelde vragen