Kerst in Griekenland

Datum

25 december, officiële feestdag

Feestperiode

25 december tot 6 januari (dodekaimero)

Cadeaudag

Traditioneel 1 januari, Agios Vasilis

Onderdeel van

Tradities en feesten

Wanneer komen de cadeaus?

De figuur die in Griekenland de cadeaus brengt heet Agios Vasilis, en hij komt in de nacht voor 1 januari. Hij is geen Griekse versie van de kerstman, maar gaat terug op Basilius van Caesarea, een bisschop uit Cappadocië die op 1 januari 379 stierf en bekend staat om zijn georganiseerde armenzorg. Omdat zijn gedachtenis op de eerste dag van het jaar valt, raakte hij verbonden met de zegen over het nieuwe jaar en daarmee met geven. Het is ook de naamdag die in Griekenland het meest voorkomt. Kerst zelf is in de tradities en feesten van het land vooral een kerkelijke dag.

De westerse kerstman is er ook. Die kwam op in de jaren vijftig en zestig, vooral in de steden, meegebracht via kerstkaarten en emigranten. In veel gezinnen bestaan beide momenten nu naast elkaar, en de naam Agios Vasilis is ook aan de roodgeklede figuur geplakt. Voor je reis is dit het belangrijkste: 25 en 26 december, 1 januari en 6 januari zijn allemaal officiële feestdagen, dus winkels en kantoren zijn verspreid over twee weken een paar keer gesloten.

De twaalf dagen van 25 december tot 6 januari

In de Grieks-orthodoxe kalender is kerst geen losse dag maar een blok van twaalf dagen, het dodekaimero. Het begint op 25 december, heeft nieuwjaar halverwege en eindigt op 6 januari met Theofania, de dag van de doop van Christus en de kruisworp. Voor kerst ligt een vasten van veertig dagen, die begint na het feest van de apostel Filippus op 14 november; de laatste dag voor die vasten heet in de volkstaal Mikri Apokria, de kleine carnaval.

Het hoorbare deel van de periode zijn de kalanda, volksliedjes die kinderen van deur tot deur zingen, meestal met een triangel in de hand. Dat gebeurt drie keer: op kerstavond, op oudejaarsavond en op de avond voor 6 januari, elke keer met een eigen tekst over de geboorte, over Agios Vasilis en over de doop in de Jordaan. Vroeger kregen de zangers gedroogd fruit, noten, eieren of zoetigheid; in de loop van de twintigste eeuw werd dat geld. De melodieën horen bij de bredere Griekse muziektradities. Dezelfde twaalf dagen zijn in de volksverhalen de tijd van de kalikantzari, kwaadaardige kobolden die dan boven de grond komen; daarom bleef het haardvuur twaalf dagen aan.

Het kerstbootje en de kerstboom

De oudste Griekse kerstversiering is geen boom maar een karavaki, een klein verlicht schip. Het gebruik wordt verklaard uit de zeevaart: in gezinnen waar de mannen voeren was het schip het beeld van de thuiskomst, en in kerkelijke zin staat het vaartuig voor de kerk zelf. De kerstboom kwam pas in de jaren dertig van de negentiende eeuw het land binnen, via Beierse invloed, en stond voor het eerst in het paleis van koning Otto.

In woonkamers heeft de boom de bootjes grotendeels verdrongen. Op pleinen en kades staan ze er nog, soms naast een boom, en gemeenten zetten het karavaki weer in als eigen vorm. In december zie je langs veel eilandhavens dus een verlicht scheepje staan.

Christopsomo, melomakarona en kourabiedes op tafel

Het brood van de feestdag is het christopsomo, letterlijk Christusbrood, dat twee of drie dagen voor kerst wordt gebakken. Sesam, walnoten, gedroogde vijgen, rozijnen en amandelen gaan in figuren op de korst: vaak een letter B die naar het juk van de ploeg verwijst, met korenschoven, druiven- en olijfbladeren eromheen. Die symboliek is agrarisch en gaat over de opbrengst van het komende jaar. Het brood wordt niet met een mes gesneden, omdat ijzer in dat volksgeloof bij het kwaad hoort. Per streek verschilt de vorm: in Kastoria drukken vrouwen hun vijf vingers in de bovenkant, in Cyprus heet het genopita.

De twee kerstkoekjes staan bijna altijd samen op één schaal. Melomakarona zijn eivormig, van bloem of griesmeel met olijfolie, sinaasappel, kaneel en kruidnagel, en gaan direct na het bakken enkele seconden in koude honingsiroop, met gemalen walnoot erover. Kourabiedes zijn droog amandelzandgebak van boter en suiker, tot halvemaantjes of bolletjes gevormd en nog warm door poedersuiker gerold, in sommige streken met een hele kruidnagel erin. Welke van de twee de beste is, is in Griekse huishoudens een bekend twistpunt.

Nieuwjaarsdag heeft zijn eigen gebak, de vasilopita, met een muntje in het beslag. Het wordt rond middernacht aangesneden en verdeeld van oud naar jong, soms met een stuk voor de heiligen of voor wie niets heeft; wie de munt vindt, krijgt vaak een afgesproken geschenk. De legende koppelt dat aan Basilius, die geld in broden zou hebben verstopt om het aan zijn stadgenoten terug te geven; de onderzoekster Margaret Hasluck bracht het gebruik liever in verband met oudere winterfeesten. Over het eten rond de andere grote feestdag van het jaar lees je bij Grieks Pasen.

Veelgestelde vragen