Bordjes gooien en opa!: waar komen ze vandaan?

Onderdeel van

Tradities en feesten

Grieks

spásimo piáton, het breken van de borden

Hoogtijdagen

jaren zestig en zeventig, vooral in Athene

Plaats

nachtclubs en cabarets, niet het dorpsfeest

Materiaal

bordjes van gips, geen keukenservies

Opgevolgd door

bloemen naar het podium gooien

Waar komt het bordjes gooien vandaan?

Het beeld is bekend: een taverna, bouzoukimuziek, en iemand die een bordje tegen de vloer smijt terwijl de hele zaal opa! roept. Dat beeld klopt niet. Het stukgooien van borden, in het Grieks σπάσιμο πιάτων, spásimo piáton, hoort niet bij de kerkelijke jaarkalender en niet bij het dorpsfeest, en staat dus los van de meeste Griekse feesten en tradities. Het was een vorm van vermaak in de Atheense nachtclubs en cabarets, met haar hoogtijdagen in de jaren zestig en zeventig.

De Griekse encyclopedie wijst de praktijk toe aan de ondernemer Babavéas, die het cabaret Folies d'été opende aan het eind van de Irodou Attikou in Athene. Het is dus een jonge en stedelijke gewoonte, net als de sirtaki, die in 1964 voor een film werd gechoreografeerd. Dat maakt het niet minder Grieks, maar het hoort bij de stad en het podium. Waar dat stadse vermaak verder uit bestond, staat bij de Griekse cultuur.

Hoe ging het stukgooien in zijn werk?

De bordjes kwamen niet van de tafel. Ze werden speciaal geleverd en waren van gips, niet van aardewerk: gipsscherven snijden niet, en dat was precies de bedoeling. Volgens de Griekse encyclopedie gooide de kelner ze ook niet willekeurig. Hij hield een stapel in zijn linkerhand en sloeg er met één bordje in zijn rechterhand stuk voor stuk af, als met een bijl, zodat ze een voor een op de dansvloer vielen. Soms werden de bordjes met alcohol overgoten en aangestoken terwijl de zanger doorzong.

Het stukgooien hoorde dus bij de nacht, bij een artiest en bij de bouzouki, en niet bij het eten. Het past bij de stadsmuziek van rebetiko en laiko. Geld, bordjes of bloemen naar een artiest gooien was een manier om eer te bewijzen en tegelijk op te vallen, en de gasten betaalden per bordje.

Het verbod en wat er daarna kwam

Het stukgooien is ook verboden geweest. Onder het kolonelsregime (1967 tot 1974) werd het bestreden en als apart strafbaar feit aangemerkt, met een maximumstraf van vijf jaar gevangenis. Later kwam er een uitspraak die bepaalde dat er geen overtreding was zolang de aanwezigen het gedrag accepteerden. Voor dat verbod vonden wij geen wettekst of krantenbericht, dus de precieze datum en vorm van de maatregel laten wij open.

Aan de mode kwam vooral een eind omdat ze veranderde: het stukgooien is grotendeels vervangen door bloemen gooien naar het podium, een gebruik dat volgens dezelfde bron bij de zangeres Marinélla begon. Vandaag zie je bordjes vooral nog bij bruiloften, in een enkele nachtclub en in toeristische Griekse avonden die het cliché bewust naspelen. De gipsbordjes worden nog gemaakt: volgens de Engelse encyclopedie heeft Griekenland één fabrikant over, in Diavata bij Thessaloniki.

Wat betekent opa!?

Opa!, όπα, is geen heildronk. Het is een tussenwerpsel met meerdere betekenissen. Het kan aanmoediging zijn, vooral tijdens het dansen, vergelijkbaar met olé. Het kan verbazing uitdrukken, zoals in Όπα, για κοίτα ποιος ήρθε!, kijk eens wie daar is. Het kan ho! betekenen, een halt. En het kan oeps betekenen, bij een kleine misser. Het woord is gevormd bij de klanknabootsing οπ, op, die op het Turkse hop teruggaat.

In een taverna hoor je het dus zelden als feestkreet. Stoot je een glas om en zegt de kelner opa!, dan bedoelt hij rustig aan, of oeps. Wil je toosten, dan zeg je γεια μας, yamas, op onze gezondheid. Op de naamdag van je gastheer zeg je liever een gerichte wens; welke dag dat is en wat je dan zegt, staat bij de naamdagen in Griekenland. Ook het Griekse doopfeest heeft zijn eigen gebruiken, en daar horen geen bordjes bij.

Veelgestelde vragen